Life with disturbance routine ....

भटाभट मर्न थाले काग

2012-01-27T23:06:00.000-08:00

विराटनगर - उपमहानगरको भारतीय सीमासँग जोडिएको २२ नम्बर वडामा पर्ने मटेरुवामा एक सातायता काग भटाभट मर्न थालेका छन् । करिब एक हजार काग मरेपछि घटनाले पशु रोग चिकित्सकहरूको पनि ध्यान तानेको छ । पन्छीमध्ये करिब २० वर्षको लामो आयु बाँच्न सक्ने र तुलनात्मक रूपमा रोग संक्रमण कम हुने मानिने यो चरा दिनदिनै मरेको देखेर स्थानीयवासी हैरान छन् । मटेरुवाका ८० वर्षीय सहजाद मियाँ भन्छन्, 'जीवनमै यस्तो देखेको थिइनँ । खोइ के भो के भो ।' उनका अनुसार एक सातादेखि दिनहुँ काग मरेका छन् । मटेरुवाका करिब एक दर्जन बाँसघारी र गहुँ खेतमा मरेका काग देखिनु स्थानीयका लागि नौलो छैन । बरु कुनै रोगको संक्रमण हो भने मान्छेलाई सर्छ कि भन्ने त्रास छ ।

स्थानीय जाबिर आलमले भने, 'मरेका मरेकै छन्, झन्डै हजार पुगे होलान् । मर्न थामिएन ।' घाँटीमा असजिलो भएजस्तो गर्ने र झोक्राएर भुइँमा झर्दै मरेका काग मटेरुवाका खेत र बाँसघारी वरपर छरिएको अवस्थामा छ । मरेको काग कुनै पनि जनावरले नखाने भएकाले धेरै ठाउँमा त्यसै सडेका छन् ।

बिहीबार पशु क्वारेन्टाइनको एक टोलीले मरेका तीन र एउटा झोक्रिएको जिउँदो नमुना संकलन गरी प्रयोगशालामा परीक्षण गराएको छ । 'यसको कारण राम्रैसँग परीक्षण गरेमात्रै थाहा लाग्छ,' क्वारेन्टाइनका डा. सत्यनारायण चौधरीले भने, '२९ वर्षे जागिरका दौरान मैले कुनै पनि चरो यति धेरै एउटै टोलमा मरेको देखेको थिइनँ ।' उक्त क्षेत्रमा मरेका कागको हालसम्मको संख्या करिब सात सय हुनुपर्ने उनले बताए । 'बिष्टा पहेंलो-सेतो छ, मुन्टो बटारिएजस्तो गर्छ । लक्षणमात्रै हेरेर कारण यकिन गर्न सकिँदैन,' उनले भने, 'विष वा महामारी जे पनि हुन सक्छ ।' अनुसन्धानको काम थालिहाल्दा पनि अहिलेसम्म मरेका कागलाई संकलन गरी तीन फिट गहिरो खाडलमा हालेर डढाई पुर्ने काम थालिहाल्नु जरुरी रहेको उनले बताए । उनले भने, 'यस्तो गर्न थालिहालियो भने संक्रमणकै कारण हो भने पनि फैलन पाउँदैन । स्थानीयले केही गरेको देखिएन ।'

यता, क्षेत्रीय पशु रोग निदान प्रयोगशालाले भने नमुना परीक्षणपछि काग मारिनुको कारण बर्डफ्लु नभएको जनाएको छ । प्रमुख डा. बोलराज आचार्यले भने, 'हामीले परीक्षण गर्दा बर्डफ्लु भेटेनौं । मर्नाको कारण रोनास्टकै प्रयोगशाला लगियो भने थाहा लाग्छ । त्यसै कारण ठोकुवा गर्न सकिँदैन ।'

मटेरुवाका केही स्थानीयले भने गहुँमा नयाँ प्रकारको विषादी चलाइएकाले त्यसको असर कागलाई परेको हुन सक्ने शंका गरेका छन् । तर डा. आचार्य भन्छन्, 'यो सितिमिति रोगले भेटिहाल्ने पन्छी होइन । विष होला भन्ने शंका गरिन्छ भने पनि कागमात्र मर्नु अचम्म हो ।' उक्त क्षेत्रमा कागबाहेक अन्य पशुपन्छी यसरी मरेका छैनन् । घरपालुवा वा झट्टै मान्छेलाई नाफा-नोक्सानको हिसाब निकाल्न मिल्ने पन्छी नभएकाले कसैले धेरै चासो लिएर कतै कुरा उठाएका छैनन् । क्षेत्रीय प्रयोगशालाले पनि नमुना परीक्षणबाट बर्डफ्लु नभेटेपछि त्यसको कारण जान्न खासै चासो लिएको छैन ।

प्रकाशित मिति: २०६८ माघ १३

हाटखोलामा फेरि कर्फ्यु

2012-01-26T00:44:00.000-08:00

इन्स्पेक्टर कुँइकेल हतपत्त गल्दैनन् । तर, चर्किएको आन्दोलनले उनलाई फोर्स सम्हालिसक्नु छैन । आन्दोलनकारी समातेर ल्याएपछि सधैं राख्ने ठाउँ छैन । कसैको न कसैको फोन आउँछ । समातेकालाई छाड्नै पर्छ । व्यवस्था परिवर्तनको माग गर्दै आन्दोलित हुनेको जमात घट्दैन । खटाइएका जवानहरूका सुझले धेरैपल्ट धोका खानुपर्छ । धेरैपल्ट निर्दोष समातिन्छन् । यातना पाउँछन् । उनीहरूलाई निर्दोष भन्ने थाहा पाएपछि प्रहरी आत्मग्लानी महसुस गर्छ ।
२०४६ को आन्दोलनलाई केलाउने मिहीन प्रयास स्रष्टा विवश पोखरेलको नाटक 'कर्फ्यु ' ले गरेको छ । दुई दशक पुरानो नाटक फेरि एकपटक मञ्चमा नयाँ कलाकर्मीका साथ जोडिएर आएको छ । विराटनगरस्थित आरोहण गुरुकुलको सुशीला कोइराला नाटकघरमा बुधबारदेखि मञ्चन थालिएको यो नाटकले आन्दोलनकारी र सुरक्षाकर्मीका संवेदनाको धेरैले याद नगर्ने पाटोलाई केलाएको छ ।

आन्दोलनकारी र उनीहरूमाथि दमन गर्ने 'माथिको आदेश' पालना गर्ने प्रहरी हुन् त आखिर मान्छे । मानवीय संवेदनाबाट दुवै अछुतो छैनन् । व्यवस्था परिवर्तन जनताका लागि र यथास्थितिको बचाउ सुरक्षाकर्मीको दायित्व । एउटा पेसाले बाध्य, अर्को जमात बुझाइ र भावनाले आन्दोलनमा छ । दुवै पक्षका फरकहरू केलाउन मिल्नेछन् । तैपनि दुवैलाई भोक लाग्छ, निद्रा पनि लाग्छ । घरपरिवार छन् । आश्रतिको भरणपोषणका दायित्व छन् । यति भईकन आफ्ना फरक प्रकारका आनीबानी पनि छन् । खटाइएका प्रहरीले खाना खान र आराम गर्न पाएनन् भने उनीहरूको काम गराइमा पर्ने असर त छँदै छ । आन्दोलनकारी भन्दै समातेर यातना दिएपछि निर्दोष पुष्टि हुनेका भोगाइ-सोचाइका जटिलता फरक छन् । सबै आन्दोलनमा व्यवस्था फर्ने र यथास्थितिको बचाउ गर्नेका जमात छन् । २०४६ मा पञ्चायतको बचाउ गर्ने नेताका साथ अन्त्यमा माइकवाला र टेन्टवाला मात्रै बाँकी भए । कारण, उनीहरूलाई भाषण सुन्नु होइन, काम सकिएपछि आफ्नो सामान चाहिएको थियो ।
प्रहरी सुरक्षाको काम गर्नका लागि भएकाले संवेदनशील र जनताका कुरा बुझ्ने हुनुपर्छ । आपत्कालीन अवस्थामा सबैले आफ्नो परिचय खुल्ने कागजात बोकेर हिँड्नु उत्तम हुन्छ भन्ने सन्देश नाटकमा छ ।
पुरानो यो नाटकलाई लक्ष्मणपुण्य लामिछानेले स्थानीय कलाकर्मीकै सहयोग लिएर निर्देशन गरेका छन् । जीवन कुइँकेलले प्रभावशाली प्रहरी निरीक्षक र कवि गण्डकीपुत्रले लाटो बन्दीको भूमिका गरेका छन् । एउटा थानाको दृश्य बारम्बार मञ्चमा आउँछ । बन्दी ल्याइन्छ । बन्दी खोज्दै आउने र थुनुवालाई खाना पुर्‍याउन आफन्त आउँछन् । आन्दोलनकारीमा विद्यार्थी छन् भन्ने सुनेको प्रहरी दिनभर दूरसञ्चारमा काम गरेर रात्रि विद्यालय पढ्ने एक कर्मचारी समाउँछ । मानसिक यातना दिन्छ । पछि उन निर्दोष भन्ने थाहा पाएपछि लज्जित हुँदै मुक्त गर्छ ।
एउटा थुनुवा ल्याएदेखि केही बोल्दैन । प्रहरी त्यसलाई यातना दिएर बकाउने प्रयास गर्छ । वृद्ध पिता छोरा खोज्दै आउँछन् । थुनामा छोरा भेटिन्छ । प्रहरी उसलाई सोध्छ 'किन यो बोल्दैन ? यसलाई हामी बकाउँछौं,' उनी भन्छन्, 'जन्मेर यत्रो होउन्जेल यसले कहिल्यै मलाई बुबा भनेको छैन । कसरी बोल्छ ? यो लाटो हो ।' कुइँकेल अवाक् हुन्छन् । केही बोल्न सक्दैनन् ।
२०४८ मा राजधानीमा राष्ट्रिय नाटक महोत्सवमा मञ्चित यो नाटक लामो समय फेरि मञ्चमा दोहोरिएन । महोत्सवपछि विराटनगर र धनकुटामा स्थानीय कलाकारले एकाधपटक दोहोर्‍याए पनि पुनः यसले पालो पाएको थिएन । यसपटक मञ्चमा गण्डकीपुत्र, रामकुमार प्याकुरेल, जीवन कुइँकेल, प्रयाग न्यौपाने, दुर्गा कोसियाली, रामभजन कामत, मिलन नेपाली, सीता न्यौपाने, उमा दाहाल, भैरव क्षेत्री, प्रेम दाहाल, महेश तुलाधर, सुनीता घिमिरे, खेम नेपाली, प्रदीप गुप्ता र निर्देशक लामिछाने देखिएका छन् ।
राजधानीमा अहिले पुरानो बानेश्वरबाट बहालमा लिएको थलो छाड्ने अवस्थामा पुगेको आरोहण गुरुकुलभित्र एक प्रकारको छटपटी छ । 'हामी काठमाडौंमा गुरुकुलले ठाउँ पाउनुपर्छ, त्यो अयिभानमा बल गरौं भन्दै यो नाटक मञ्चनका लागि तयार भयौं,' नाटकघरका अध्यक्ष भैरव क्षेत्री भन्छन् ।

प्रकाशित मिति: २०६८ माघ १२

चितुवाको खोजी यात्रा

2012-01-22T07:17:00.000-08:00

घना जंगल र कुहिरोभित्र हराउँदा उनलाई के गर्दै छु होलाजस्तो पनि लाग्छ । तर त्यसले उनको कामलाई भने बिथोल्न सक्दैन । गोरखाका कमल थापा हिउँ चितुवा खोज्दै मनाङदेखि ताप्लेजुङसम्म पुगेका छन्, बितेका १४ वर्षदेखि । कहिले घना जंगल त कहिले सहरका विद्यार्थी पढाउन कलेजमा पुग्ने उनी प्रमाणपत्रधारी प्राध्यापक भने होइनन् ।
वातावरणका विद्यार्थी उनले पहिलोपटक पिएचडी गर्न आएका महेश गुरुङलाई जंगलमा हिउँ चितुवाको अध्ययन गर्न सघाए । अहिले त अनुभवले पनि खारिएका थापाका विद्यार्थी जंगल छेउको बस्तीदेखि सहरसम्मका छन् । उनीहरूलाई हिउँ चितुवा चिनाउनु र खोज्न सिकाउनु उनको दायित्व हो । राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषमा काम गर्दागर्दै सन् १९९७ मा मनाङमा त्यो मांसाहारी हिमाली जन्तुको गन्ध सुँघ्दै हिँडेका कमल मुस्ताङ, डोल्पा हुँदै सन् २००६ मा ताप्लेजुङको घुन्सा पुगेका थिए । वन्यजन्तुको संरक्षणमा खासै वकालत हुन नसकेको अवस्थामा दुर्लभ हिउँ चितुवा देख्नु र खोज्नु उनका लागि त्यति सजिलो थिएन ।
वैज्ञानिक प्रविधिका सामानहरूको अभावमा गाउँलेको साथ लिएर जंगलका टाकुरा चिहाउनुपथ्र्यो ।
कमल भन्छन्, 'कञ्चनजंघा संरक्षण क्षेत्रमा यसको अध्ययन नाउरबाट सुरु गरे ।' । हिउँ चितुवाको मुख्य आहारा भएकाले नाउरको वासस्थान खोज्न सुरु गरिएको हो । जंगली भेडाका रूपमा चिनिने नाउर कहाँ बस्छन्, बसेका छन्, चितुवाले कसरी यिनलाई सिकार गर्छ भन्ने विषय उनका लागि अध्ययनको शिशु कक्षा बन्यो । तर, पश्चिम नेपालका हिमाली क्षेत्र चाहारिसकेकाले अध्ययनमा पृथकता र कठिनाइ भने थिएन । 'मैले विश्व वन्यजन्तु कोषको कन्सल्ट्यान्ट भएर याम्फुदिन, ओलाङचुङगोला र लेलेप गाविसका राम्जेल, खम्बाछेन, याङमा र गोलामा नाउर गणना सुरु गरे,' उनले बताए । चारवटा ब्लक बनाएर गणना गर्दा १ हजार ६७ वटा नाउर देखियो । यसले हिउँ चितुवाको ट्रान्जेट बनाउन सहयोग गर्‍यो । '२६ वटा बनाइयो,' उनले भने । सामान्यतया हिउँ चितुवा बढी नाउरको बगाल भएको क्षेत्र वरपर बस्छ ।
पाँच किलोमिटरको क्षेत्रफललाई आउजाउ गर्ने ठाउँ मानेर बस्ने चितुवा भेट्नु चानचुने कुरा होइन । हरेक भालेले आफ्नो प्रभाव क्षेत्र निर्धारण गर्छ । अर्काको एरियामा नजाने र आफ्नोमा कब्जा जमाएर बस्ने जनावरलाई पासपोर्ट नचाहिने भएकैले कहिले तिब्बत पुगेका हुन्छन्, त कहिले सिक्किमका जंगलमा घुम्दै हुन्छन् ।
उनका अनुसार दुई प्रकारका यिनीहरूमध्ये रैथानेले आफ्नो एरिया बनाउँछ भने 'सिङ्गल हण्टर' ले अरूको क्षेत्रमा आक्रमण गर्दै हिँडेको हुन्छ । यस्ता जनावरलाई खोजेर हिँड्दा दुःख पाए पनि अर्थ त्यतिबेला मात्रै खुल्छ जब प्रमाण फेला पर्छ । त्यही प्रमाण समेट्दै हिँडेका थापाले पहिलोपटक मनाङमा नाउर आक्रमण गर्ने क्रममा हिउँ चितुवा देखे । 'नाउरहरू मजाले चरिरहेका थिए म हेर्दै थिएँ, एकाएक गुजुमुजु एकत्रित भए र सुइय पार्न थाले,' उनले भने, 'हिउँ चितुवा नजिकै आइसकेको रहेछ । तर, दुर्भाग्य मान्छेको गन्ध चाँडै पाउने, क्यामेरा निकालुञ्जेलमा भागिहाल्यो ।' उनको अनुभवमा शत्रुको आक्रमण हुन लागेपछि नाउरहरूले सुइय गर्दै विपत जनाउने ठूलो आवाज निकाल्छन् ।
लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्जमा पनि उनले धेरै टाढाबाट यस्तै अवस्था देखेका थिए । 'मैले अहिलेसम्म कुदेको देखेको छैन लमकलमक गरेको देखेको छु,' उनले भने । हिउँ चितुवाले आक्रमण गर्न लागेको जनावर भाग्यो भने मात्रै उसले आक्रमण गर्छ भन्ने नयाँ अनुभव थापाले सम्हालेका छन् । भागिदिए खेद्दै गएर आक्रमण गर्न सजिलो हुने तर, सबै एक ठाउँ एकत्रित भए त्यसले आक्रमण गरेको देख्न नपाएको उनले सुनाए । यो वर्ष भने उनले ताप्लेजुङकै खम्बाछेनको नाक्पिmन्दामा राखेका क्यामरा ट्रयापमा हिउँ चितुवा पारे ।
'पहिलोपल्ट ६ जना स्थानीयलाइ क्यामरा ट्रयाप सिकाएर सँगै जंगल गएको थिएँ,' उनले भने, 'राखेको भोलिपल्टै परेछ खुसी लाग्यो ।' विश्व वन्यजन्तु कोषले तराईको गैंडा गणनामा प्रयोग गरेको क्यामरा हिउँ चितुवा गणनामा ल्याइएको थियो । '१२ मध्ये दुईवटाले काम दिएन, नौवटाले फेला पारेनन्, एउटाले तीनपटक खिचेछ,' उनले सुनाए । चितवनको गैंडा गणनामा सहभागी थापाको अनुभवमा तराईको तुलनामा हिमालमा काम गर्न धेरै गाह्रो छ । गह्रौ सामानहरू बोकेर लैजानुपर्छ एउटा 'नट' मात्रै मिलेन भने त्यसले कामै गर्दैन । चिसोमा धेरै लामो काम गर्न पनि गाह्रो हुन्छ । तराईमा ब्याट्रीले ९९ प्रतिशत थाम्ने भए पनि हिमालमा राख्नासाथ ७० प्रतिशतमा झरिहाल्ने र धेरै दिनसम्म काम गर्न नसक्ने भएकाले थप समस्या पर्छ ।

यसरी बस्छ हिउँ चितुवा

जनवरी महिनामा संसर्ग गर्ने पोथीले गर्भवती भएको तीन महिनामा बच्चा जन्माउँछ । पोथीसँग संसर्ग गर्ने बेलामा भालेहरूबीच लडाइँ पर्छ । यो बेला एउटा भालेले तीनवटासम्म पोथी राख्ने गरेका छन् । पोथीले हेन्डसम भालेको खोजी गर्ने भएकोले लायकदारले तीनवटीसम्मलाई रिझाउन सक्छन् । नसक्ने भाले रित्तै पर्छ ।
लायकदारको खोजीमा निस्केका पोथीहरूलाई छेक्न भालेहरू आफ्नो एरियाभन्दा बाहिर पनि निस्किएका हुन्छन् । यही बेला एक-आपसमा भेट भए भालेको जुधाइ हुन्छ । बच्चा जन्माएर दुई वर्षको भएपछि हिउँ चितुवा एक-आपसमा छुटि्टन्छन् । छुटि्टनुअघि आफ्नो एरिया कोरेर सीमा निर्धारण गर्ने यसले असक्षम भए सक्षमसँग भागेर हिँड्नुपर्छ ।

(०६८ माघ ७ गतेको कान्तिपुर कोसेलीमा प्रकाशित आनन्द गौतम भाइले लेखेका यो रिपोर्ट पढ्न काम लाग्छ भनेर साभार गरेको हुँ -भीम)

related post : हिउँ चितुवा पच्छ्याउँदै

Business beckons banks to Biratnagar

2012-01-18T23:02:00.000-08:00

The proliferation of billboards advertising banks and financial institutions (BFIs) in downtown Biratnagar, the country’s largest industrial city, points to its expanding role as a financial center.
Biratnagar not only hosts branch offices of 90 percent of the BFIs and insurance companies headquartered in Kathmandu, but is also the home of regional development banks and financial institutions.
The increasing footprint of BFIs has been followed by rising investment in industry. As Biratnagar is the focal point of economic activities in the east, BFIs have been going to industrialists planning to start new ventures to provide information about their services.
According to the Biratnagar branch of Nepal Rastra Bank (NRB), the number of
branch offices of commercial banks in Sunsari, Morang, Dhankuta, Jhapa, Ilam, Udaypur and Saptari districts has reached 170 as of the end of the last fiscal year. Likewise, the number of development bank branches reached 62, finance companies 22 and micro finance development banks 37 during the same period. Half a dozen financial institutions have opened in Biratnagar during the first six months of the current fiscal year.
Bankers said that economic activities were relatively greater in the country’s eastern region which entices BFIs to open branches here. “Also, the demographic density in the east is higher than in the west which means more clients,” said Ajay Shrestha, CEO of the Bank of Kathmandu.
Similarly, better infrastructural development in the cities in the east is another reason behind the proliferation of BFI branches in the region. Nepal Bankers Association President Ashoke Rana says, high remittance inflow in the eastern region is another reason why BFIs are more concentrated here. The banking industry has a lot of promoters from Biratnagar, and this is one of the reasons behind the expansion here.
According Nar Bahadur Thapa, chief of the NRB Biratnagar Branch, the central bank conducts six-monthly economic studies in the aforesaid seven districts as they are major business centres. Those districts saw a deposit growth of 13 percent and lending growth of 30 percent during the last fiscal year. Deposit mobilization in the seven districts was Rs 47 billion while credit flow amounted to Rs 58 billion.
A majority of industrialists in the east are based in Morang, and they operate factories in the Sunsari-Morang corridor and in Jhapa and Ilam. “The factories located in the industrial corridor provide lending opportunities to banks,” said Shrestha. Out of the total lending worth Rs 18.27 billion extended to these districts, the manufacturing industry received Rs 12.96 billion, and construction received Rs 4.15 billion.
Statistics show that Morang received the major chunk of the credit amounting to Rs 13.51 billion issued by banks. “The number of banks has increased, and so have their areas of service,” said Thapa.
(Published at The Kathmandu Post Daily on 18th Jan 2012)

Maintaining reputation is the challenge

2012-01-17T22:02:00.000-08:00

Hulas Motors and its products were largely unknown until Prime Minister Baburam
Bhattarai chose Mustang Maxx as his official vehicle.
On the one hand, the Prime Minister’s declaration gave the company the much-needed limelight (and free promotion) it was looking for years, and on the other hand, the company, which was contemplating closure in the face of unfavorable government policies and the onslaught unleashed on its market share by glitzy foreign cars, came across another challenge: Maintaining the reputation.
The factory located at Biratnagar-17 Press received warm popularity as Prime Minister Bhattarai took his oath of office. After he chose the vehicle from this facility, it received several queries, even from the general people.
“And it was only after that the people knew about our actual status,” said engineer Praphulla Chandra Das, general manager of the company. “Now we are upgrading our production—although just for the prestige.”
Hulas Motors Managing Director Surendra Golchha was earlier interested in producing farm equipment that could be used for multiple purposes—grain threshing, transport vehicle and pump set. Then, Hulas Agro Company of Hulas Organisations produced ‘Power Cart’.
Later, Golchha and Das drew a conclusion that the technology used for producing ‘Power Cart’ could be used for manufacturing vehicles. Then the company rolled out its first vehicle named ‘Hulas Sherpa’, equipped with a small 20D engine.
Since then, the company has manufactured several other models, including Sherpa 46D, Sherpa e-drive, Mustang, Mustang V2 and Mustang Max. However, the factory’s infrastructure has barely changed. The company also tried its hand in manufacturing vehicles running on gas and battery, but failed generate income from its investment. A Hulas Motors vehicle is prepared assembling the engine imported from China, spare parts from India and the chassis, seats and body manufactured at the plant.
“This is how motor manufacturing functions. Collecting parts from different markets, and assembling here,” Das said. “But these days, we are producing many necessary parts ourselves—almost 50 percent.”
The company is now preparing to give its Mustang Max a facelift—a fibre body. The company has begun preparations for the purpose.
Despite being the only vehicle manufacturer in the country, Hulas Motors has faces various problems. The Golchha Group has somehow managed to continue the company injecting funds from the income from its other subsidiaries.
“Mustang Maxx is our last model,” said Golchha. “We are now encouraged to move ahead.” He added that the company is not being operated for profits, but for maintaining Golchha Group’s prestige, and as per their policy to manufacture vehicles appropriate for the remote places where imported vehicles cannot reach.
“We do not feel shy to say that our vehicles make more noise and are less comfortable compared to imported ones. Their strengths are that that can be operated in remote places, can accommodate more passengers and are budget-friendly,” said Golchha. He, however, added that the company was preparing to upgrade Mustang Maxx, following a surge in demand. Golchha blamed the government’s apathy for the company’s failure to gain momentum. “In India, the government had once made it mandatory for all its officers to ride Ambassador cars only to save Hindustan Motors,” says Golcha. “We do not demand so much from our government, but just a little consideration.”
(Published at The Kathmandu Post Daily on 18th Jan 2012)

फरारका फाइल खोज्दै, पक्रँदै

2012-01-13T23:18:00.000-08:00

अदालतले लागूऔषध ओसारपसार मुद्दामा २ वर्ष ११ महिना कैद सजाय तोकेका विशाल पोखरेल घरैमा थिए । २०५९ मंसिर दोस्रो साता मुद्दा फैसला भएको उनले नै बिर्सिसकेका थिए । तर प्रहरीले यसै साता उनलाई विराटनगर-६ स्थित घरबाट पक्राउ गर्‍यो । निकैअघिको मुद्दामा सजाय भुक्तान बाँकी नै भएको सुनेर छिमेकी छक्क परे । एक लाख रुपैयाँ जरिवाना बुझाउन नसकेपछि उनी कारागार चलान भएका छन् ।
विभिन्न कसुरमा आरोपित भएर मुद्दा अदालतमा पुगे पनि सम्पर्कमा नआएका, धरौटी बुझाई तारेखमा छुटेर मुद्दाको छिनोफानो भएपछि फरार रहेकाहरूमा पोखरेलजस्ता करिब तीन सय जनाको सूची बनाएर मोरङ प्रहरीले खोजतलास अभियान तीव्र पारेको छ । अभियानका दुई सातामा १९ जना पक्राउ परेका छन् । शुक्रबार र शनिबार गरी प्रहरीले यस्ता फरार नौ जनालाई पक्राउ गरेको छ । गत साता पक्राउ परेमध्येका चोरी मुद्दाका आरोपी विराटनगर १२ का अफरोज मियाँले पुनरावेदन अदालतबाट सफाइ पाएका छन् भने तीन जना पुर्पक्षका लागि थुनामा छन् । लागूऔषध मुद्दामा गत वर्षदेखि फरार विराटनगर २० का जंगबहादुर मगर र सुभाष सुब्बालाई जिल्ला प्रहरी कार्यालय चितवनको हिरासतमा पठाइसकेको छ । पक्राउ गरेमध्ये ज्यान मार्ने उद्योग मुद्दाका फरार हरि बस्नेत तारेखमा छुटेका छन् । लामो समयदेखि फरारलाई पुराना फाइल खोल्दै पक्राउ गर्न मोरङ प्रहरीले अभियान सुरु गरेपछि पक्राउको क्रमले तीव्रता पाएको छ ।
आरोप लागेकाहरू माथिको कसुर पुष्टि गर्न अनुसन्धान सिध्याइएका र अदालतले सजाय तोकिसकेकाहरू पनि फरार रहेेको सूची तयार पारेर अभियान थालिएको मोरङका प्रहरी उपरीक्षक प्रद्युम्न कार्कीले बताए । 'कति जना अदालतले सजाय तोके पनि मजाले घरमै आउजाउ गरिरहेकाहरू रहेछन्,' उनले भने, 'हामीले सजाय तोकिएका फरारको लगत नै अदालतबाट ल्याएर पक्राउ अभियान थालेका हौं ।' जिल्ला अदालतबाट झिकाइएको सूचीमा सर्वोच्च, विशेष, पुनरावेदन र जिल्ला अदालतले विभिन्न समय गरेका आदेश र फैसला नमानी फरार भएकाको नाम छ ।
कर्तव्य ज्यान मुद्दामा तीन महिलासहित ३०, ज्यान मार्ने उद्योगमा ५, खुनडाँका मुद्दामा १५, डाँकामा ५३, अपहरणमा १०, अवैध हतियारमा ९, लागूऔषधमा २५, जबरजस्ती करणीमा २३ चोरीमा २८, जिउ मास्ने, बेच्नेमा ५ जनाको नाम फरारको सूचीमा छ । प्रहरीका अनुसार मुद्दा पेस भएर फैसला भए पनि २ सय १ जना, फैसला बाँकी रहेका १ सय १९ र आरोप अनुसन्धानका क्रममा फरार ७५ जना छन् । उपरीक्षक कार्कीले भने, 'हामीले तयार पारेको सूचीमा २०४६ सालपछिका केसहरू छन् ।'
अभियानको पहिलो सातामै पक्राउ पर्नेमा लागूऔषध र अवैध हातहतियार मुद्दा चलेका दुई जना भारतीय पनि छन् । फाइलमा फरार उल्लेख भए पनि जिल्लामा बेलाबखत देखिंदै रहेकाहरूलाई प्रहरीले सुराकीका आधारमा घेरा हालेर पक्राउ गर्न मातहतका सबै एकाइलाई सूची उपलब्ध गराइएको उपरीक्षक कार्कीले बताए । अदालतले विभिन्न मुद्दामा कसुरदार ठहर गरी सजाय तोके पनि अपराधी पक्राउ नपर्दा फैसला कागजमै सीमित भएको भन्दै केहीअघि कानुन व्यवसायीले अदालतको ध्यानाकर्षण गराएका थिए ।
मोरङ बारका उपाध्यक्ष डिल्ली दाहालले भने, 'मैले हेरेकै मुद्दामा फैसला भएमध्ये २० जना अझै पक्राउ परेको सुनेको छैन ।' पीडित आउँछन् अनि भन्छन्, 'हजुर फैसला त भयो, अपराधी गाउँमै घुम्दैछ । ज्यानको जोखिम भो, बेकार मुद्दा गरिएछ ।' सुनसरीमा १५ वर्ष कैद फैसला भएकालाई पक्राउ गर्न नसकेको देखेर पीडितले बारम्बार गुहार लगाउने गरेको उनले बताए । 'अदालतले गरेका फैसला कार्यान्वयन गराउन सकिएन भने न्यायिक निकायको विश्वसनीयतामाथि नै प्रश्न उठ्छ,' उनले भने ।
आफ्नो र माथिल्ला न्यायिक निकायका फैसला कार्यान्वयन गराउने जिम्मा जिल्ला अदालतको हो । धरौटी लिने, जरिवाना असुलउपर गर्ने र कसुरदार पक्राउ गर्नका लागि अदालतले प्रहरीलाई जानकारी पठाउने प्रक्रिया नियमित हुने गरेको भए पनि अहिले सक्रियता बढेको स्रेस्तेदार भिष्मराज प्रसाईंले बताए । प्रक्रियाअन्तर्गत अदालतले सजाय तोके पनि पक्राउ नपरेकालाई जो कसैले समातेर अदालतमा ल्याउन सक्छन् । त्यसमा ल्याउनेलाई रकम पनि दिने व्यवस्था छ । तर सर्वसाधारणले ल्याउने नगरेको उनले बताए । 'एक साताअघि प्रहरीले फरारको लगत लगेको छ,' उनले भने, 'अहिले हामी वर्षौ पुराना डाटालाई कम्प्युटरमा हालिरहेका छौ  । यो काम सकिएपछि प्रहरीले आफ्नै अफिसबाट फरारको लिस्ट हेर्न सक्छ ।' धितो समान हिनामिना मुद्दामा विशेष अदालतले २०५५ पुस १८ मा विराटनगर-१२ ठेगाना भनिएका अरुणसिंह जैनलाई तोकेको २ करोड ८ लाख ७२ हजार र जालसाजी मुद्दामा २०६२ माघ २ मा विराटनगर १७ का महेश्वरी गुप्ता र राजु साह गुप्तालाई तोकेको २ रुपैयाँ ५० पैसा सबैभन्दा बढी र कम जरिवाना हुन् । तीनै जनाले बुझाएका छैनन् । यी तीनको नाम पनि फरार सूचीमा रहेको स्रेस्तेदार प्रसाईँले बताए ।
अदालतले छिनोफानो गरेका ३ हजार ६३ वटा मुद्दाका लगतअनुसार जरिवाना बापतको १५ करोड ४७ लाख ५९ हजार उठेको छैन । गत आव २०६७/६८ मा भएका छिनोफानो भएका मुद्दामा तोकिएको २ करोड ८६ लाख ६ हजार रूपैयाँ जरिवाना उठेको छैन ।
प्रकाशित मिति: २०६८ पुस २३

अस्मिताको असुरक्षा उस्तै

2012-01-13T23:11:00.000-08:00

'लैजाने  जाने भए लानुस् । तर कोर्टले भनेका बेला तपाईंले यी दुईलाई उपस्थिति गराइदिनुपर्छ,' लिन पुगेका उद्धारकर्मीले यो सुनेपछि केहीबेर सोचे । अनि उत्तर फिराए, 'त्यसो भए मुद्दा छिनोफानो नहुन्जेल यिनीहरूलाई यहीं बस्न दिनुस् । त्यसपछि हामी आउँछौं ।'
सुनसरीको दक्षिणवर्ती गाविसबाट एउटा विपन्न परिवारले चेली सीमावर्ती भारतीय गाविसका एक युवकलाई बिहे दान गरिदिएका थिए । बिहे भएर गएकी दिदी भेट्न १२ वर्षिया  बहिनी पुगेका बेला दुवै बिचल्ली भए । घरायसी झगडापछि ती चेलीलाई परिवारले घरबाट बाहिर निकालिदिए । आश्रय खोज्दै भौंतारिएका उनीहरूबारे माइतीले त्यसबेला थाहा पाए, जब दुवैलाई भारतको विसनपुर कुचाधामन रेडलाइट एरियाबाट उद्धार गरियो । दुवैलाई त्यहाँ यातना दिएर राखिएको भेटेपछि स्थानीय सामाजिक कार्यकर्ता र प्रहरीले उद्धार गरेका थिए ।
माइती नेपालको विराटनगर आवधिक गृहका निमित्त संयोजक विनोद पोखरेल भन्छन्, 'उनीहरूलाई त्यस्तो पेसाका लागि बाध्य पार्ने र यातना दिने तीन जना पक्राउ परे । मुद्दा चलिरहेको थियो ।' १६ र १२ वर्ष उमेरका उनीहरू किसनगन्जस्थित 'राहत महिला हेल्पलाइन' नामक संस्थाको आवधिक गृहमा छन् । 'इन्डियाबाट खबर पाएपछि म उनीहरूको बाबुलाई नै साथ लिएर गएको थिएँ,' पोखरेल भन्छन्, 'अदालती सुनुवाइका बेला भने हाजिर गराउन आउजाउ सजिलो नभएकाले यता ल्याउन सम्भव भएन ।' मुद्दा अदालतमा छ ।
चेलीबेटी तथा मानव बेचबिखन रोक्न पूर्वाञ्चलका प्रमुख नाकाहरू काँकडभिट्टा, पशुपतिनगर र विराटनगरमा केही वर्षयता गैरसरकारी संस्थाको सक्रियता बढेपछि दलालले तरिका फेरेका छन् । किसनगन्ज अदालतमा पुगेका मुद्दाजस्ता विरलै प्रकाशमा आउँछन् । नेपाली संस्थासँग भारतका त्यस्तै गैससले सहकार्य बढाएपछि परम्परागत तवरले ललाइफकाई लैजानेहरू हच्किएका छन् । 'हिजोआज केटीहरू पुर्‍याउन दलाल होइन घरैका मान्छे बोर्डरसम्म आएका घटना भेटिन्छ,' माइती नेपालको काँकडभिट्टा बोर्डरगार्ड सारथी राजवंशी भन्छिन्, 'धेरै केटी पढियो, देशमा राम्रो काम पाइएन । अनि हिँडेको हाकाहाकी भन्छन् ।' त्यस्तालाई केरकार र फिराउन सजिलो नहुने उनको अनुभव छ । एउटा जोडीलाई केरकार गर्दाको घटना सुनाउँदै उनले भनिन्, 'धनकुटाबाट इन्डिया जान आएका लोग्नेस्वास्नी भन्थे । अरूकै लोग्ने र अर्कैकी स्वास्नी रहेछन् भन्ने धेरै केरकारपछि खुल्यो ।'
मोरङको मझारे गाविस ७ की एसएलसी गरेकी एक किशोरीलाई छिमेककी महिलाले विहारको कटिहार पुर्‍याइन् । उनलाई राम्रो पढाइका लागि छात्रवृत्ति मिलाइदिने प्रलोभन दिई लगेर एउटा अपरिचितको जिम्मा लगाइएको थियो । फुत्केर आएपछि उनले ती छिमेकीमाथि मुद्दा हालिन् । असोज १० मा मोरङ जिल्ला अदालतले छिमेकी देवी साहलाई ५ वर्ष कैद र २५ हजार जरिवाना गर्‍यो ।
विराटनगरको रानी भन्सार नाकामा माइती नेपालसँगै आड्रा इन्डिया र मानव सेवाले सहकार्य गरिरहेका छन् । यी संस्थामा कार्यरत महिला स्वयंसेवी दिनहुँ भारत, जोगबनीस्थित रेलवे स्टेसन र बसपार्क धाउँछन् । शंका लागेकालाई सोधपुछ गर्छन् । उद्धार गरी फर्काइएकालाई परामर्श दिने गीता राई भन्छिन्, 'आयआर्जनको दरिलो स्रोत नहुनु, घरमा सम्मानको वातावरण र छोरी हिँडे केही बिग्रन्न भन्ने मानसिकताले चेलीहरू विदेश पुगेका हुन् । पढ्न पाउने, राम्रोमीठो खान, लाउन र काम मिल्ने भए हिँड्दैनौं भन्नेहरू धेरै छन् ।' उनका अनुसार पछिल्ला केही वर्ष सीमाबाट फर्काइएकालाई परिवारले लैजान पनि झन्झट मानेका छन् । उनी भन्छिन्, 'कति सल्लाहले नै हिँडेका हुँदा रहेछन् ।'
चालू सातामात्रै झापा सीमावर्ती पश्चिम बंगालको एनजीपी रेलवे स्टेसनबाट चार चेली फर्काइए । यिनमा दोलखा, उदयपुर र मकवानपुरका रहेको माइतीका क्षेत्रीय संयोजक गोविन्द घिमिरेले बताए । उनले भने, 'हामीले धेरैपल्ट सिलिगुडी नजिकको खालपाडाबाट उद्धार गरेका छौं । केस चल्छ, मुख्य दलाल फन्दामा पार्नै सकिँदैन ।' गाउँघरबाट नजिकको बजारसम्म एक जना, बजारदेखि सीमासम्म अर्को र सीमा कटेपछि लाने ठाउँसम्म फेरि अर्को अपरिचितका साथ लाग्दै नारकीय जीवनमा पुग्ने अवस्थासम्म चेलीले मुख्य अभियुक्तबारे धेरै बताउन नसक्दा यस्तो हुने गरेको उनले सुनाए । 'चेलीबेटी, केटाकेटी लैजानेलाई कारबाही गर्ने सवालमा प्रहरी पनि चनाखो छ,' उनी भन्छन्, 'तर, धेरैपल्ट पीडितले नै मुख्य दोषी किटान गर्न नसक्दा उनीहरू उम्कन्छन् ।' एकपटक एउटा नाकामा केरकार परेकोले अर्कोपटक अर्को नाका प्रयोग गर्छ । उनी भन्छन्, 'पशुपतिनगरमा केरकारमा परेको मान्छे अर्कोपल्ट विराटनगर वा काँकडभिट्टा पुगेको हुन्छ ।'
झापा सीमावर्ती पानीटंकीस्थित ग्रामीण विकास समाजका कार्यक्रम प्रमुख विमल सिन्हा भन्छन्, 'कानुन कडा भएर नपुग्ने रहेछ । चेली फकाई लैजाने मूल कारणको जरोमै पुग्नुपर्छ ।' त्यहाँको एउटा चिया बगान बन्द भएपछि धेरै बेरोजगार भएको गाउँका २५ घरमा चेतनामूलक कार्यक्रम लिएर जाँदा ५ चेली बेपत्ता भएको सुनाएका उनले भने, 'कारण बेरोजगारी ।' हामीले अहिले त्यहाँ महिलाका लागि आयआर्जनका तालिम चलाएका छौं । चेली हराउने क्रम रोकिएको छ । १२ वर्षदेखि यस क्षेत्रमा काम गर्दै आएका सिलिगुडीको कन्सर्न संस्थाका प्रमुख मोहनलाल झा भन्छन्, 'फिराएकाहरूको पुनस्र्थापनको व्यवस्था दिगो हुन सकेन रोकेरमात्रै समाधान हुँदैन, यो हाम्रो अनुभव हो ।' काँकडभिट्टाका प्रहरी निरीक्षक सुकदेव खनालका अनुसार पीडितको किटानी जाहेरी नआउनुले चेलीबेटी लैजाने गिरोहलाई कारबाही असजिलो भएको हो । 'उनीहरूलाई यस्तो विश्वासमा पारेको हुँदोरहेछ , जति केरे पनि नाम भनिहाल्दैनन्, उनले भने ।

(कान्तिपुर दैनिकमा प्रकाशित मिति: २०६८ पुस ३० )

रञ्जित मन्त्र

2012-01-10T23:57:00.000-08:00

चार वर्षीय छोरा लिएर आमा न्युरोडहुँदै कतै गइरहेकी छन् । छोराको आखा पसलको शो-केसमा अडिन्छ । उ भन्छ 'मामु मामु , कस्तो राम्रो हेलिकप्टर । मलाइ चाहियो ।' आमा सुरुमा नसुनेझै गर्छिन् । छोरो टक्क रोकिन्छ । पहिले आग्रह गरेको उसले अब कर गर्न थाल्छ । आमा भन्छिन् 'तँलाइ जे देख्यो त्यही चाहिने ? हुँदैन ।' ब्यागमा करीव ३५० रुपैयाँ छ । आफन्तकोमा पुजामा हिडेकी उनलाई हिसाब थाहा छ, आउँदा-जाँदा ट्याक्सी भाडा तीन सय लागिहाल्छ । ५० ले त्यो खेलौना पक्कै आउने होइन ।

धेरै कर गरेको देखेर उनलाई झर्को लाग्छ । रीस पनि उठ्छ । भन्छिन् 'हेलिकप्टर सेलिकप्टर किन्ने होइन । जाने भए खुरुक हिड । नभए यही छाडेर जान्छु । जोगीले आएर लैजान्छन् । अनि थाहा पाउछस् ।' उनी हात छुटाउँछिन् । विस्तारै केहीअघि बढेजस्तो गर्छिन् । छोरो रुन्छ । अलिपर पुगेकी मामुलाई हेर्छ । अनि खुरर्र दगुरेर मामुको हात समात्छ । उसको मुहार नियाउरो छ । धेरैबेर उ हँसिलो हुन सक्दैन । बालमष्तिस्कमा त्यही रंगीन हेलिकप्टरले फन्को जो मारिरहेको हुन्छ ।

आइ-लेबल : आँखाको बराबरी गरिएन भने खिचेका तस्बिर लो वा हाइ एङ्गल आउँछन् । लो एङ्गलबाट खिचे होचो मान्छे अग्लो कदको देखिन्छ । अग्लो मान्छेको तस्बिर हाइ एङ्गलबाट खिचे होचो आउँछ । बच्चा र आमाको कदबारेमा सोचौ । सानो बालकले उभिएकी आमा लो एङ्गलबाट देख्छ । उनका अनुहारको भावभंगिमा कुनै कार्टुन हेरेजस्तो वा कुनै चलचित्रमा खलपात्रजस्तो । गाली गरेको वा रिसाएका बेला त्यो उसको आइ-लेन्सले आमालाई कस्तो देख्ला ? के सोच्ला ? कुरा ठूलो होइन तर, पक्कै असर सकारात्मक हुन्न । रिसाएकी आमाले उसलाई गाली गरिरहँदा मष्तिस्कलाई एकातिर हेलिकप्टरले तानेको छ । अर्कोतिर छाडेर जान्छिन् की भन्ने डर ।

सकारात्मक दृश्य : कर गर्न थालेको छोरा त्यसै मान्ने भएन । उनी घुँडा मारेर टुक्रुक्क बस्छिन् । छोराको अनुहार ममतामयी पाराले हेर्छिन् । अब छोरा र आमाको कद उत्रै देखिन्छ । छोराले आमाको अनुहार हेर्न कुनै असजिलो छैन । भन्छिन्- 'बाबु, हामी अहिले पुजामा हिडेको । बजार गर्न फेरि आउँला । अहिले मामुले पनि त आफूलाई केही किनेकी छैन नि । किनेकी छ त ?' छोरो नियाउरो मुहारले सुक्क गर्दै भन्छ 'छैन । तर, मलाई त्यो हेलिकप्टर...।' मामु भन्छिन्- 'भरे फेरि सपिङ गर्न आउँला अनि किनौला । अहिले पुजामा पुगेर आउने । अनि पछि बाबुलाई हेलिकप्टर, मामुलाई पनि केही किनौला । मेरो बाबु ज्ञानी छ । कुरा बुझछ है । होकि होइन ?' उ हो भन्ने संकेत टाउको हल्लाएर गर्छ । दुवै अघि बढ्छन् । बालकले केही पर पुगेपछि त्यो हेलिकप्टर बिर्सन्छ । उसको ध्यान अर्थोकमा जान्छ । उसको मुड बिग्रदैन ।

०००

रञ्जीत आचार्यले दिएका सहभागीलाई नै काल्पनिक पात्र परिस्थितिमा कल्पना गर्न लगाएर वा अन्य विश्व प्रसिद्ध रोल मोडलका जीवनीका प्रसङ्गलाई उदाहरण बनाएमध्ये मलाई आमा र तिनको सानो छोराको प्रसङ्ग सम्झनामा रहिरह्यो । गएको शनिवार विराटनगरमा आचार्यसँगको सक्सेस मन्त्रको कक्षामा सहभागी हुन पाएपछि केही सकारात्मक सोच राख्नै उचित भन्ने लागेर आयो । मान्छेको जातै यस्तो । मन छुने प्रसङ्गमा केही त्यस्तै अनुसरणका लागि आफू तयार हुनु उचित हुनु ठीक जस्तो लागिहाल्ने ।

करीव ३५ वर्षका आचार्य राजधानी बसेर आफुले हात हालेका क्षेत्रमा सफलहुँदै आएका युवा हुन् । एक दसकयता उनले आफूलाई सफल बनाएका छन् । आफुले लेखेको गीतबाट कक्षा थालेका उनले एउटा उदाहरण दिए ।

मोटरसाइकलले बटुवालाई ठक्कर दियो । घटना सामान्य थियो । बटुवालाइ केही भएन । तर, यहाँ दुइवटा परिस्थिति हुन्छन् । या बटुवाले त्यो मोटरसाइकलवालाको कठालो समातेर बजायो । झगडा बढयो । दुवैलाई ट्राफीक प्रहरीले लगे । दोष इञ्जिनवालाकै देखाइएपनि दुवैको समयमात्र नाश भएन, मुड पनि बिग्रियो । या बटुवाले भने 'भाइ कसरी चलाउनु भएको । अहिले केही भएको भए । तपाइ र मेरो दिन बलियो रहेछ । अलि ठीकसँग चलाउनुस् ।' मोटरसाइकलवाला उत्रियो । अनि भन्यो 'सरी दाइ सरी । कता लाग्यो ? तपाइलाई ठीक छ ? हिडनुस कहाँ पुग्नु हुन्छ म छाडिदिन्छु ।' झगडा भएन । छुट्टीएका केहीबेरमा दुवैले घटना बिर्सिए । सबैबेला परिस्थिति यस्तै होला भन्ने छैन । तर, तत्कालीन अवस्थाका यी दुइ व्यवहारले फरक परिस्थिति बनाउने पक्कै हो ।

०००

करीव ३५ वर्षका आचार्य प्रिज्म एडभर्टाइजिङका कार्यकारी प्रमुख, नीलवाराही फिल्मसका प्रबन्ध निर्देशक र ब्रीजवाटर एजुकेशन फाउण्डेशनका अध्यक्ष हुन् । उनी जोडिएका वा सम्बद्ध संस्थाको सूची लामो छ ।

उनले दसकअघि सञ्चार मंत्रालयको एउटा प्रसङ्ग सुनाए । कुनै पनि विज्ञापन प्रकाशन वा प्रसारणअघि मंज्ञालयलाई देखाएर इजाजत लिनुपर्थ्यो । सो उनी गइरहन्थे । त्यहाँका त्यसबेलाका मुख्य टाइपिष्ट हरिदाई सरल थिए । भनेको गरिदिन्थे । एक कप चिया खुवाए पनि खुसी हुन्थे । कागज टाइप गरिदिएर काम छिटो सिध्याउन उनले मद्दत गर्थे । मंत्रालयले एक दिन सबै काम अब कम्प्युटरबाट गरिने भन्दै कर्मचारीलाई त्यो नयाँ भाडो सिक्न आहवान गर्‍यो । टाइपिष्ट अरु अरु सिक्न थाले । अवकाशका केही वर्षमात्रै बाकी रहेका हरि दाइले सिक्न मानेनन् । भन्थे '५५ लागिसकियो, अब म बुढाले क सिकिरहनु । म टाइप नै गरेर बस्छु ।' निकै दिनपछि फेरि पुग्दा टाइपराइटर रहेको कुनाको हरिदाईको टेबल ठाउँमा थिएन । अरु कर्मचारी कम्प्युटरमा काम गरिरहेका थिए । हरि दाई टेबल टेबलमा चिया सर्ब गरिरहेका भेटिए । आचार्यले भने 'समयसँगै चलिएन भने यस्तो हुने रहेछ भन्ने गतिलो उदाहरण मलाई हरि दाइ लाग्छ ।'

०००

गत वर्ष राजधानीमा यस्तै कार्यक्रम गर्दा अपेक्षाभन्दा धेरै सहभागी भएछन् । ३५ आउने भनकोमा ९५ जना आएपछि यस्ता कार्यक्रमलाई उपत्यका बाहिर पनि लैजाने सोच बनाएर यसपटक मेरो जब डटकमले विराटनगर र बुटबलमा पनि एक दिने कार्यक्रम तय गरेपछि सहभागी हुने मौका मिलेको थियो । मेरो जब डटकमले जब सीकर र अनुभवी कारिन्दा खोज्ने कम्पनीका लागि बीचमा बसेर काम गरिदिने रहेछ । यो साइटका प्रबन्ध निर्देशक शैलेन्द्र गिरीसँग कुरा भयो । उनले बताए 'समय फेरिएको छ । सकारात्मक सोच राख्ने, अरुलाई पनि आफुजस्तै हो भनेर समान व्यवहार गर्नेहरु सफल हुन्छन् । हामीले भन्ने कुरा यही छ ।' विहान बिहान टेलिभिजन च्यानलहरुमा फलाक्ने नाङ्गे वा गेरुवा, पहेला वस्त्रधारी विद्धानले भन्ने कुरा पनि सकारात्मक सोचमै आधारीत रहेको अनुभव हुन्छ । लिनु नलिनु आफ्ना कुरा ।

मैले आचार्यको करीव ६ घण्टे कक्षामा पुरा बिताउन सकिँन । कामले बाहिर निस्कनुपर्ने थियो । तर, जति सुनियो, रमाइलो लाग्यो । गएको होलीमा मित्र यज्ञशले कोसेलीमा लेखेको स्तम्भको एउटा प्रसङ्ग सम्झीए । राजनीतिलाई गाली नगरौ, नेतालाई गाली नगरौ, कारण-धेरै पढेका र क्षमतावानहरु विदेश जान्छन् । जान नसक्ने नसक्ने तर, पढेकाहरु प्राइवेट जागिर रुचाउछन् । तीभन्दा कम क्षमताहरु पनि निजी क्षेत्रमै रमाउँछन् । राजनीति रहलपहलले थामेको छ । फोहर उठाउन तपाइ हामीलाइ मन छैन भने दोष मात्रै किन दिने ?

'बुधियार छौडा आ राक्षस'

2011-12-27T22:41:00.000-08:00

धेरैपटक सजिला विषयहरु मञ्चन हुन्छन् । ती हेर्दा पनि रमाइला लाग्छन् । गत मंगलवार विराटनगरमा यस्तै एउटा नाटक हेर्न मिल्यो । जनकपुरको मिथिला नाटय परिषद् (मिनाप) को प्रस्तुती ' बुधियार छौडा आ राक्षस ' अर्थात बुद्धिमान केटो र राक्षस । लोककथाको सामान्य लाग्ने विषय ।

मञ्चको सज्जा पनि सरल । भुमि प्रशासन चोकछेउको खुला मैदानमा भएको नाटक बालबालिकाका लागि थियो । त्यसैले दर्शकमा उनीहरुकै बाहुल्य थियो । डेनिस परियोजना डानिडाको सहयोगमा दुइटा टोलीले नाटक प्रदर्शनको काम पाएका रहेछन् । मिनापले जनकपुर, नारयणी, कोसी र मेचीका विभिन्न जिल्लाका १५ स्थानमा देखाउन यो नाटक र मण्डला थिएटरले पश्चिम नेपालका जिल्लामा देखाउन 'घुम्रिएको कपाल' । त्यसैले मिनाप इटहरीपछि विराटनगर आइपुगेको रहेछ ।

नाटक हेरेपछि मिनापका सूनील मल्लिकसँग केहीबेर कुरा गरियो । धेरैपटक कुनै खास प्रकारको दवाव रहने प्रदर्शनमा यसपटक लोकथा , अनि बालबालिकाका लागि गर्दा त्यस्तो केही छैन । रमाइ-रमाइ गरिरहेका छौ भन्ने उनको भनाइ रमाइलो लाग्यो । हामीकहा अवस्था यस्तो आएको छ, कोही दाता निस्केन भने केही पनि नहुने । नाटक पनि दाताले सघाएमात्रै देखाउने चलन आएछ । यो सोच्दा मन अमीलो हुन्छ । तैपनि विराटनगर गुरुकुल सुस्ताएका बेला मिनापको नाटक हेर्न पाउनु रमाइलै मान्नु पर्‍यो ।

खुला ठाउमा नाटक देखाउ“दा मञ्च मिलाइरहेका कलाकार परैबाट चिन्न सकिन्छ । उनीहरु पालो मिलाएर आफ्नो भागको काम गर्छन् र साथीका लागि मञ्च व्यवस्थापन सघाउँछन् । मैथिली भाषा बुझन असजिलो छैन । हेरियो, अनि केही लेखियो, जसले यो टोलीलाई नाटक प्रदर्शनमा हौसला मिलोस् । हेरियो, लेखियो । जो यस्तो थियो-

चौरमा कौडाको खेल

विराटनगर - धेरैपटक कुनै खास विषय देखाउने तनावले काम गराउँछ । भाषा, अधिकार र सचेतनाका मुद्दा बोकेर हिँड्ने मिथिला नाटय परिषद् (मिनाप) मंगलबार केही फरक देखियो । फरक यस अर्थमा कि कलाकर्मी विराटनगरको खुला चौरमा थिए । दर्शकदीर्घामा स्कुले बालबालिका । भुइँमा एउटा ल्यापटप, साउन्ड मिक्सचर र डिभिडी प्लेयर ।

मञ्च भनेर छुट्याइएको ठाउँमा मिथिला संस्कृति झल्काउने चित्र अंकित एक मान्छे अग्ला छ-सात वटा साना पर्दा छन् । केहीमा रूखको नक्सा पनि कोरिएका छन् । ग्रामीण क्षेत्रको एउटा घरबाट दृश्य सुरु हुन्छ । घरको एक्लो लाठे छोरो कम्मरको रातो थैली फुकाउँछ । आँगनमा कौडा फाल्छ, अनि गन्ती गर्छ- 'एक, दुई, तीन, चार ।'

आमा आउँछिन् र कान निमोठछन् । गाई बाँध्न, दुहुन र परालको कुटी काटेर हाल्न लगाउँछिन् । आमा यताउता लागेको देख्यो कि ऊ घरि कौडा खेल्छ घरि दलिनमा झुन्ड्याइएको धनुबाण खेलाउँछ । नेपथ्यबाट चर्को आवाज सुनिन्छ, मानौं कुनै ठूलो संकटको संकेत हो । एउटा बलिष्ठ राक्षस आउँछ । केटो भाग्छ । राक्षस गाईलाई जुरुक्क बोक्छ र स्वादिलो हुने संकेत गर्दै काँधमा बोकेर लैजान्छ । केही बेरपछि मञ्चमा देखिएकी आमालाई अक्क न बक्क भएको छोरो राक्षसले गाई लगेको बताउँछ । आमा बिलौना गर्छिन् ।

अब छोरो गाईको खोजीमा निस्कन्छ । उसले जंगलमा राक्षसकी एउटी सुन्दरी भान्जी भेट्छ । राक्षसले उसलाई बन्धक बनाउँछ । कौडा खेल्ने राक्षसलाई ऊ आफूसँग खेल्न चुनौती दिन्छ । कौडा उसले इनारमा मिल्काउँछ र भन्छ 'मैले जितें ।' राक्षस इनारमा खसेको कौडा हेर्न थाल्दा केटाले उसैलाई त्यसमा लडाइदिन्छ । मिनापको 'बुधियार छौडा आ राक्षस' कथा मञ्चन देखेर बालबालिका ताली पिट्छन् ।

४५ मिनेटको नाटकलाई नारायणी, कोसी र मेचीका १५ स्थानमा मञ्चनको अभियान लिएर निस्केको टोलीका लागि विराटनगर १३ औंमा परेको उल्लेख गर्दै मिनाप अध्यक्ष सुनील मल्लिकले भने, 'यसपटक हाम्रो अभियान लोककथालाई बालबालिकाका लागि देखाउने मात्रै हो । अहिले हामी कुनै विशेष प्रयोजनका अभियानले हुने दबाबमा छैनौं ।' नाटक रमेशरञ्जन झाले लेखेका हुन् । यसमा प्रमेश झा, रवीन्द्र झा, पि्रयंका झा र रीना रिमालले अभिनय गरेका छन् ।

आफैं संगीत संयोजन गरेका सुनीलले भने, 'हामीले सडक नाटक र मञ्चमा गरिने नाटकमा धेरै अन्तर हुँदोरहेछ । खुलामा गर्दा प्रकाशको खेल गर्न नपाइने, सबै खुला खुला हुने ।' राजधानीको रसियन कल्चर सेन्टरबाट थालेर महोत्तरी, धनुषा, सर्लाही, रौतहट, सुनसरी र मोरङसम्म आइपुग्दा मैथिली भाषाको यो नाटकलाई राम्रो प्रतिक्रिया आएको उनले बताए । झापाको भद्रपुरमा मञ्चनपछि जनकपुर पुगेर यसपटकको अभियानले विश्राम लिनेछ । 'दन्त्यकथालाई कसरी नाटय रूपान्तर गर्न सकिन्छ भन्ने यो अभ्यास पनि हो,' सुनीलले भने ।

प्रकाशित मिति: २०६८ पुस १३

दुःखी मान्छेहरु

2011-12-26T22:32:00.000-08:00

बेलाबखत अचम्म लाग्छ, समले किन लेखेका होलान् 'दुःखीको घरमा मात्रै तेरो वास हुने भए हे इश्वर दया राखी मलाइ अझै दुःख दे ।' के उनले दुःख नदेखेका हुन् ? साँच्चै त्यस्तो पनि हुन सक्ला । तर, जीवनको एउटा यात्रा अवधिमा मान्छेले दुःख अनुभूति गरेकै हुनुपर्छ । गच्छेअनुसार त्यसको भोगाइका तरिका फरक होलान् ।

हिजो पत्रकार महासंघ मोरङले एउटा संक्षिप्त पत्रकार सम्मेलन गर्‍यो । पत्रकार सम्मेलन के भन्नु, एक जनालाई उभ्याएर उनका कुरा झण्डै ५/६ जना पत्रकारले सुने । आफ्ना कुरा बताउनेले असहज मानिरहेका थिए । उनी रहेछन् मोरङ उर्लावारी-६ का गोविन्द भण्डारी । भन्दै थिए 'अस्ति नै पनि पत्रकार सम्मेलन गरेको । खोइ केही भएन । कति आफ्ना दुखेसो पोख्नु ?' पुरा कुरा सुन्दा उनलाई झिँझो लाग्नु अस्वभाविक रहेनछ । उनका तीन भाइ छोरामा सबैका मिर्गौला काम नलाग्ने भएका रहेछन् । जेठो छोरोको मृत्यु भएछ । कान्छालाई श्रीमतिको एउटा मिर्गौला गत असोज २९ गते प्रत्यारोपण गरिएको रहेछ । अहिले माहिला छोरा सिकिस्त रहेछन् । सातामा दुइपटक राजधानीको वीर अस्पतालमा डाइलासिस गराइँदै रहेछ ।

उपचार थालेपछि यी किसानले भएको एक बिघा जग्गा बेचेछन् । केही सहयोग जुटेछ, सकेजति ऋण पनि लिएका रहेछन् । करीव २५/२६ लाख सकिएछ । प्रत्यारोपण गर्न १ लाख भए पुग्ने रहेछ । तर, त्यसका लागि तयारी र पछि गरिने औषधोपचार निकै नै महंगो रहेछ । उनी अब २८ वर्षका माहिला छोरालाई आफ्नो एउटा मिर्गौला दिएर बचाउन चाहन्छन् । तर, खर्च छैन ।

उनी निराश थिए । अघिल्लोपटक पत्रकार सम्मेलन गर्दा सहयोगको आशा रहेछ । त्यसो भएनछ । मैले उनलाई सान्त्व्ना दिए । आफुले पनि अघिल्ला घटना सम्भिmए । करीव १० वर्षअघि सुनसरीको प्रकाशपुरको कटान क्षेत्रमा एथानीय जाति चाइँको एउटा परिवारमा जन्मेकी बालिकाको नाक लामो थियो । सानो सानो सुँड जस्तो । हल्ला आयो, सुँड भएकी बच्ची जन्मेकी छे । हेर्न गइयो । अहिले सम्झन्छु, त्यो ओठ-तालु फाटेको भनिने क्लेप्टोलिप्टको केस थियो । विपन्न आर्थिक अवस्थाको परिवार । नानीको मुख र नाकको नली एउटै थियो । मैले उनीहरुको अवस्था र उपचार चाहेका कुरा समाचारमा तस्बिरसहित लेखेपछि छापियो । त्यसको दुइ दिनपछि काठमाडौंमा एउटा संस्थाका कर्मचारीले उपचार खर्च पठाइदिएछन् । मैले उनीहरुलाई लगेर दिए । पछि ती बालिकाको उपचार भएछ ।

दोस्रो घटना एउटा ट्राफिक हवल्दारको थियो । उनका दुवै मिर्गौला काम नलाग्ने भएर सिकिस्त । वीर अस्पतालमा उपचार चलिरहेको थियो । आफन्तमार्फत केहीले मलाइ भेटेर पत्रिकामा लेखिदिन आग्रह गरेका थिए । राजधानीमा उपचार चल्दै गरेको कुरा मैले सुनसरीको इनरुवाबाट लेख्नु अलि सामयिक लागेन । प्रत्यक्ष देख्न भेटन पाएर लेख्नुको मर्म बेग्लै हुन्छ । म त्यसमा अलि सहज मान्छु । मैले काठमाडौं अफिसमै गएर आफ्नो अवस्था बताउन आग्रह गरे । उनीहरुले गरे/गरेनन् त्यो थाहा भएन । यो करीव आठ वर्षअघिको घटना थियो ।

तीन महिनापछि ती हवल्दारलाई इनरुवा महेन्द्रचोकस्थित घर ल्याइएछ । परिवारका सदस्यले फेरि मलाइ भेटे । त्यसबेला उनलाई धरानको वीपी प्रतिष्ठानमा साता-सातामा डाइलासिसका लागि लैजाने-ल्याउने क्रम चलिरहेको रहेछ । सशस्त्र द्वन्द्वको समय, अनि ट्रफिक नै भएपनि प्रहरीका हवल्दार । तैपनि मान्छे नै हो । उनल उपचारका लागि विभागको सहयोग र आफ्नो संचयकोष खर्च गरिसकेको थाहा पाएपछि मैले समाचार लेखे । छापियो । केहीपछि सुने, उनी बितेछन् । समाचार छापिएपनि कतैबाट सहयोग जुटेन । त्यसपछि मलाई सहयोगको याचनासम्बन्धी समाचार लेख्न मन लाग्न छाड्यो । यो क्रम रोकिएको धेरै भएको थियो ।

हाम्रो देश नै मगन्ते । आधाभन्दा धेरै हामी हुँदा खानेहरु नै छौ । हुने खानेका मन सजिलै पग्लन्छ भन्ने छैन । मान्छे विलासिताले यति माथि पुगेका छन्, अरुको संवेदनाले सजिलै कोही पग्लन्छ जस्तो लाग्दैन । तैपनि बेलाबखत यस्ता समाचारले प्रमुखता पाएका छन् । दुःखीको दुःख हरणका लागि प्रयास भएका छन् । बेलाबेला यस्तो लाग्छ, वरपर मान्छेका भीडमा केही यस्ता देखिन्छन् , मन हुनेसँग दिन योग्य गच्छे छैन । हुनेसँग मन छैन । हुनेहरु मर्दा साथै लगिन्छ जसरी सोहोर्न लागिपरेका छन् । कतै यही भीडबाट यदाकदा दयालु भएर पनि निस्कन्छन् । यदाकदा अपवाद देख्न मिल्छ ।

अरुका कुरा लेखिहिडने सञ्चारकर्मी आफ्नै कुरा मनमा लुकाएर बाहिर हाँसेर हिडनुको विकल्प छैन । जे होस, साठी वर्षे गोविन्द भण्डारीलाई शब्दले सान्त्वना दिइयो । उनको पत्रकार सम्मेलनमा निकै नगन्य संख्यामा साथीहरु भेला भएका थिए । चिया-खाजा र भत्ताको व्यवस्था थयो भने हलमा कुर्सीमा नअँटेर पनि उभिनेको जमात धेरै हुने थियो । अनि सबै टेलिभिजन, रेडियो र छापाका साथीहरु समाचार बनाउन तँछाडमछाड गर्थे । उनको कार्यक्रममा त्यस्तो केही भएन । आयोजक र अतिथि बस्ने आठवटा कुर्सीमा उनी एक्लै थिए । पत्रकारले सोधे -'सहयोग जुटयो भने जम्मा गरिदिन बैंक खाता छ ? , उनी अकमकाए अनि छोरा पदमलाई फोन लगाए । 'सिद्धार्थ बैंक गोंगबु शाखामा ०१६१५०१३०८४ नम्बरको पदम भण्डारीको खाता छ' भन्ने जानकारी फोनपछि सुनाए । पत्रकारले टिपे, खिचे ।

उनले आफ्ना कुरा बताइरहदा बाहिर अर्का टोली अर्को कार्यक्रम गर्न पालो कुरेको देखियो । त्यसपछि हतार हतार उनको कार्यक्रम समापन भयो । मैले उनलाई पत्रकार महासंघको माथिल्लो तलामा लगे । अनि बेग्लै बसेर उनका कुरा सुने । भने 'पत्रकारले लेख्ने हुन्, सहयोगी निस्कनु / ननिस्कनुमा हाम्रो भूमिका खबर दिनेसम्म मात्रै हो ।' उनलाई धेरै कोट्याउनु पनि उचित थिएन । तैपनि उनका कुरा नबुझी लेख्नु पनि भएन । आज कान्तिपुरमा उनको समाचार छापिएको छ । जो यस्तो छ -

तीन छोरा नै मृगौला पीडित

विराटनगर - साठी वर्षे गोविन्द भण्डारीका लागि यो उमेर छोराछोरीको रेखदेखमा जीवनयापन गर्ने हो, तर मृगौला पीडित तीन भाइ छोराको पिरलोले उनको आँखाबाट आँसु थामिन सकेको छैन । मोरङ, उर्लाबारी-३ का भण्डारीका जेठो छोरा रुद्रको दुवै मृगौलाले काम नगरेपछि निधन भएको छ भने कान्छो छोरा पदमलाई आमाको मृगौला प्रत्यारोपण गरिएको छ । सिकिस्त अर्का माहिलो छोरा बद्री साताको दुईपल्ट डाइलासिस गराइरहेका छन्, जसलाई गोविन्द आफ्नै मृगौला दिन तयार छन् तर उपचार खर्च उनीसँग छैन ।

रुद्र पाँच वर्षअघि बिरामी परेका थिए । ज्वरो आइरहने, पेट दुख्ने समस्या लामो भएपछि धरानस्थित बीपी प्रतिष्ठानमा भर्ना गरिँदा उनका दुवै मृगौलाले काम गर्न छाडेको चिकित्सकले बताएका थिए । निम्न आर्थिक अवस्थाको भण्डारी परिवारले भर्ना गरी उपचार चलाइरहन सकेन । घरमै राखिएका रुद्रलाई निकै साह्रो भएपछि मात्रै फेरि उपचार गर्न ल्याइयो तर उनी बाँच्न सकेनन् ।

'माहिलो छोरो कतारमा तीन वर्ष बसेर फर्कियो,' गोविन्दले भने, 'माहिलो र कान्छो दुवै सँगसँगैजस्तो बिरामी परे, दुवैको किड्नी फेल भएको रहेछ ।' आफन्तको सल्लाहमा उनले सिलिगुडी लगेर रामदेवको औषधि चलाए । चार/पाँच महिना चलाएको ओखतीले काम गरेन ।

'कान्छोलाई बेथाले च्याप्दै ल्यायो, माहिलोको रोग भर्खर सुरु भएको रहेछ,' उनले भने, 'जग्गा बेचेर कान्छोका लागि उपचार चलाइयो । अस्ति असोजमा उसकी आमाको एउटा मृगौला डाक्टरले उसलाई लाइदिए । यतिखेर माहिलो सिकिस्त छ ।'

सहयोग र ऋणबाहेक जग्गा बेचेको १४ लाख रुपैयाँ पनि छोराहरूको उपचार गर्दागर्दै सकिएको छ । अब उनी माहिलो छोरालाई आफ्नै मृगौला दिन चाहन्छन् तर उपचार खर्च छैन । 'लिन सक्ने जति ठाउँबाट सहयोग र ऋण लिँदालिँदै २५/२६ लाख सिध्दियो,' सोमबार विराटनगरमा गोविन्दले भने, 'अब रनभुल्लमा छु ।' मृगौला प्रत्यारोपण गरिएका कान्छोलाई ६ महिना ओखती चलाउनुपर्ने, मृगौला दिएकी श्रीमतीको पनि औषधोपचार र सातामा दुई पटक माहिलो छोराको डाइलासिस खर्चले गोविन्द 'कता जाने ? के गर्ने ?' भन्ने पिरलोमा छन् ।
परिवारका आधा सदस्य राजधानीको महँगीमा डेरा गरी बसेर वीर अस्पतालमा माहिलो छोरा बद्रीको उपचार चलाइरहेका छन् ।

वृद्ध गोविन्द सहयोग खोज्न भौंतारिँदै छन् । पेसाले किसान भण्डारी परिवारलाई गाविसले सहयोग नगरेको होइन । स्थानीय केदार चौहान भन्छन्, 'गाविसले सिफारिस गरेपछि सरकारले ५० हजार सहयोग गरेको हो, तर धेरै खर्च लाग्ने उपचारमा ५० हजार सकिन बेर लागेन ।' चिकित्सकले मृगौलाको रोग वंशाणुगत पनि हुन सक्ने बताएका छन् । 'वंशाणुगत हुन सक्छ तर वंशाणुगत नै हो भनेर प्रमाण आएको छैन,' वीर अस्पतालका नेफ्रोलजी विभाग प्रमुख डा. राजेन्द्र अग्रवालले भने, 'यो समस्या अल्पोर्ट सिन्ड्रोम हुन सक्छ तर प्रमाणित गर्ने कुनै साधन छैन ।' डा.अग्रवालका अनुसार वंशाणुगत किटान गर्न 'जेनेटिक कोड' हेरेर भन्न सकिने भए पनि मुलुकमा यो सुविधा उपलब्ध छैन । प्रकाशित मिति: २०६८ पुस १२

अपडेट................................................................................................

मृगौलापीडितलाई सहयोगको पहल

विराटनगर - मृगौलापीडित मोरङ उर्लाबारी ३ का गोविन्द भण्डारी परिवारका लागि सहयोगको पहल सुरु भएको छ । काठमाडौं बाँसबारीका शरद शर्मा र इलु शर्माले १० हजार रुपैयाँ पदम भण्डारीको सिद्धार्थ बैंक गोंगबु शाखाको ०१६१५०१३०८४ नम्बरको खातामा जम्मा गरिदिएका छन् । पुस ११ गते सोमबार कान्तिपुरमा 'तीन छोरा नै मृगौलापीडित' शीर्षकमा ६० वर्षे गोविन्द भण्डारीका परिवारबारे समाचार छापिएको थियो ।
सभासद मोती दुगडले गोविन्दलाई भेटी सक्दो सहयोग गर्ने बताए । उनले भने, '८ लाख खर्च हुनेमा त्यसको आधाजति भए पनि नव नेपाल निर्माण पार्टीका तर्फबाट सहयोगको पहल गर्छु ।' बिरामीका सबै कागजात ल्याउन लगाएर हेरेपछि सहयोगको प्रक्रिया अघि बढाएको उनले बताए । समाचार पढेर आफू भावुक भएको दुगडले बताए, 'मेरो पार्टी संसद्को ३० औं नम्बरको सानो पार्टी हो, बजेट छैन । जसरी हुन्छ अधिकतम सहयोग गर्छु ।'
भण्डारीका तीन छोराहरू रुद्र, बद्री र पदमको आपसमा केही वर्षको अन्तरमा दुवै मृगौला बिगि्रएका थिए । रुद्रको निधन भइसकेका छ भने २५ वर्षका कान्छा पदमलाई असोज अन्तिम साता आमा विष्णुमायाको एउटा मृगौला प्रत्यारोपण गरिएको छ । सातामा दुईपटक डाइलासिस गराइरहेका २८ वषर्ीय बद्रीलाई गोविन्द आफ्नै मृगौला दिन चाहन्छन् । मृगौला दिने र प्रत्यारोपण गरिने दुवैको नियमित स्वास्थ्य जाँच, औषधि उपचारका लागि खर्च अभाव भएपछि पत्नी र छोराहरूलाई राजधानीमा डेरामा राखेर उनी पैसा जुटाउन घर फर्केका छन् ।
(प्रकाशित मिति: २०६८ पुस २१)

तिम्रो कवितामा के छ

2011-12-25T05:34:00.000-08:00

एउटा समूह, जसका सबै सदस्य आफै सर्जक छन् । उनीहरू स्कुल-स्कुल पुग्छन् र, छक्क पर्छन् । मोतिराम राष्ट्रिय साहित्य प्रतिष्ठानको नामबाट नेपाली भाषामा सिर्जनशीलताको खोजी गरिरहेकाहरू नवौं श्रृंखलासम्म आइपुग्दा विद्यार्थीलाई विषय टिप्न सक्ने वरिष्ठ कवि भन्न रुचाउने भएका छन् ।

प्रतिष्ठान अध्यक्ष ज्योति जंगल भन्छिन् 'विषय टिप्ने क्षमता अचम्मको भेटिएको छ । जति कार्यक्रम चलाउँदै आयौ, त्यति नै हामीले पनि सिक्न पाएका छौ ।' फेरिएको समयसँगै स्कुलस्तरका बालबालिका अभिभावकका सोच र भोगाइलाई कवितामा उतार्न सक्ने भएको भान हुन्छ । उनी भन्छिन् 'धेरैलाई हाम्रो राजनीतिले प्रभाव पारेको भेटिन्छ ।' संविधानसभा, नया संविधान, सभासद, उनीहरूका चरित्र, संघीयताका मुद्दा, महँगी, दलका रवैया, मागपिच्छे चक्काजामका प्रवृतिले बालमनोविज्ञानमा पारेका असर कवितामा भेटिने उनले बताइन् ।

दलका सयौं नेता, एउटै कुर्सी तानातान

आफ्नो माग पुरा नभए ढुंगामुडा हानाहान ।।

(अविष दाहाल, कक्षा १०)

दुइ साताको फरक पार्दै विद्यालयलाई जानकारी गराएर चलाइएको विद्यालय कविता कार्यक्रमलाई 'भाषाको ज्ञान बढाउने माध्यम' मान्छन् कवि तथा गजलकार मधु पोखरेल । उनले भने 'हामीले स्थापितका रचनामात्रै सुन्नुपर्छ भन्ने होइन, यो अभियानले बालबालिकाका रुची, क्षमता र उनीहरूलाई असर पारेका प्रवृतिबारे सुक्ष्म रुपमा बुझने मौका जुटाएको छ ।' उनो भनाइमा कविता र गजलमा रुची राख्ने बाहेक पनि साहित्यबारे बुझन चाहनेलाई अभियानले समेटेको छ । भन्छन् 'नानीहरूका कवितामा छलछाम छैन, एकप्रकारको सोझो प्रस्तुतीले हामी कता जादैछौ र उनीहरू के सिक्दै रहेछन् भन्ने पनि देखाउँदो रहेछ ।'

धर्म ठान्छन् बिद्यार्थीले परीक्षामा चोर्ने

नदिएमा शिक्षकलाई उल्टै दागा धर्ने

अभिभावकसमेत आइ विद्यालय घेर्ने

किन फेल पार्‍यो भनी गुरुलाई नै केर्ने ।।

(अभिषेक काफ्ले, कक्षा ८)

प्रतिष्ठानसम्बद्ध कवि गण्डकीपुत्र भन्छन् 'बालबालिकाका कवितामा समय र प्रवृति भेटिँदो रहेछ । हामीले धेरै यस्ता प्रतिभाशाली बालबालिका भेटेका छौ, जसका प्रस्तुती कुनै मानेमा पोख्त सर्जकभन्दा कम छैनन् ।' विद्यालय कवितायात्राका श्रृंखलापिच्छे विद्यालयहरूको सकारात्मक प्रतिक्रियाले नवोदित सर्जक जुटाउन सकिरहेको उनले सुनाए । गद्य, पद्य वा लेखनका नियमको जानकारीका कुरा बिर्सने हो भने उमेरमा जो पनि एकपटक कवि बन्छ । विषयको बन्धन छैन । उनी भन्छन् 'तर, बालबालिकाका कुरा छुट्टै छन् । उनीहरू निष्कपट छन् ।' अभियानले मंगलवार विराटनगरको अर्कीड उच्चमाविमा नवौं श्रृंखला पुरा गर्दा राजनीति, प्रवृति र समसामयिकतामाथि व्यंग्य गरिएका कविता पुरस्कृत भएनन् । देश, राष्ट्रियता, अनाथका रहर र विद्यालय कस्तो हुनुपर्छ भन्ने विषयमाथि गरिएका सिर्जनालाई हौस्याइयो । गण्डकीपुत्रले कारण यसरी प्रष्ट्याए 'विषय लेखन क्षमता र प्रस्तुतीको शिल्पलाई हामीले हौसला दिने हो । बालबालिकाका कविताको स्तरमा भाषा र त्यसका प्रस्तुतीमा मिलेका सिलसिलालाई हौसला दिए पो नेपाली भाषामा उनीहरूको दख्खल बढ्छ ।'

अभियान कसैद्वारा प्रयोजित छैन । अभियानकर्मी कोही पनि फुर्सदिला छैनन् । अभियानले आर्थिक फाइदा पनि दिएको छैन । तर, निरन्तरतामा बेलाबखत विराटनगरमा रहेका सिद्धहस्त सर्जकहरूलाई पनि जोडेको छ । साहित्यिक फाटमा नाम चलेका स्रष्टाहरू अभियानको निम्तो मान्दै निर्धारित विद्यालयमा पुग्छन् । बालबालिकाका कविता सुन्छन् अनि अतिथि कविका रुपमा आफ्ना सिर्जना उनीहरूलाई सुनाउछन् । अभियानकी सदस्य शुभलक्ष्मी लम्साल भन्छिन् 'हामी के लेख्छौ, नानीहरूलाई के सुनाउनु पर्दो रहेछ भन्ने हामीले पनि थाहा पाउने अवसर भएको छ ।' अभियानमा सकभर नछुटाउने कवि खेम नेपाली भाषालाई बुझाउने र बुझने अवसर कार्यक्रमले जुटाएको ठान्छन् । उनले भने 'हामी भाषिक अतिक्रमणको चपेटमा छौ । न अंग्रेजी राम्रो छ नत नेपाली । कविता अभियानले कसेकम नेपाली भाषा जान्दा कोर्सकै लागि पनि राम्रो हुन्छ भन्ने स्कुलका सरहरूलाई पनि बुझाएको छ ।

नवौ श्रृंखलामा निम्त्याइएका वरिष्ठ कवि कृष्णभुषण बलले पनि कविता सुनाए । उनले भने 'मलाई नानीहरूका सिर्जना सुन्न मज्जा लाग्छ । यस्तो मौका मिलिरहे सकेसम्म छुटाउँदिन ।' बिद्यालय कविता यात्राको क्रमका लागि तालिका छैन । छोटो सूचनामा भेला हुने सर्जकहरू फेरि अर्को श्रृंखलाका लागि जुटिसकेका छन् ।

(२०६८ पुस ९ कान्तिपुर कोसेली पूर्वाञ्चल संस्करण पानामा प्रकाशित)

उतरार्द्धको एउटा अभियानकर्मी

2011-12-17T03:16:00.000-08:00

रातो झोला बोकेर लुखुर-लुखुर हिडदै गरेका भेटिन्छन् । अगाडि सानो टोक्रो भएको साइकलमा कहिलेकाही भेटिन्छन् । जगत सरका बारेमा बेलाबखत लेख्न थालेको सात वर्ष बितेछ । निकै अघि एउटा औपचारिक कार्यक्रममा निर्धारित समयमै पुगिएछ या भनौ छिटो पुगिएछ । नेपाली चलन, तोकिएकै समयमा कार्यक्रम कहिले पो सुरु हुन्छ र ।

त्यहा केहीबेरको बसाइले मलाइ जसपाल भट्टीको 'फ्लप शो' धारावाहिकको एउटा एपिसोड सम्झाएको थियो । सुरु हुने भनिएको समयमा पुगेका प्रमुख अतिथि आयोजक र निम्त्याइएकामध्ये सबैभन्दा छिटो भएको । केही मान्छे आए । कुरा थालियो ।

रातो झोला बोकेका प्राविका त्यसबेलाका हेड सर जगतप्रसाद अर्यालसँग भेट भयो । उनले खातापत्र फुकाए । अनि आइपुगेका ३/४ जनालाई आग्रह गरे - '५ रुपैया दान दिनुस् । तपाइलाई बुढेसकालमा काम लाग्छ ।' उनको आग्रहले जिज्ञासा बढायो । थाहा भयो - बृद्धाश्रम बनाउनका लागि अभियान रहेछ । २०६२ सालको कुनै महिना थियो त्यो । विराटनगरको संसारीमाइस्थानमा भानुमोरङ प्रावि नामको एउटा स्कुल छ । उनी त्यसैका प्रधानाध्यापक रहेछन् । नगरभित्रको स्कुल, केटाकेटी बाहिर भुइमा पढन बसेको देखेर एक दिन त्यसको एउटा तस्बिर मैले पत्रिकामा पनि पठाएको थिए ।

जगत सरको अभियान राम्रो लाग्यो । उमेरछँदा यस्ता कुराको चिन्ता रहन्न । मरेपछि डुमै राजा । तर, असमायिक केही भइहालेन भने बृद्धावस्था सबैको आउँछ । उनको अभियान महत्वाकांक्षी लाग्दा लाग्दै पनि तरिका मन परेको थियो । मैले फिरेर त्यो दिन कार्यक्रमको समाचारको साटो उनकै बारेमा लेखे । पत्रिकाले पहिलो पानामामा एङ्कर समाचार बनाएको थियो । आज त्यो समाचारको कटिङ मसँग छैन । भएको भए ब्लगमा टाँसी राख्दा कहिलेकाही हेर्न मलाइ नै काम लाग्थ्यो । जे होस् त्यो कटिङ जगत सरसँग अझै सुरक्षित रहेछ । गत विहीवार बृद्धबृद्धाको टोली लिएर सर मेरो अफिसमा आउनु भएपछि मैले पत्रिकाको त्यो कटिङ देख्न पाए । समाचार छापिएका भोलीपल्ट सोही विषयमा सम्पादकीय पनि छापिएको रहेछ । त्यसपछि पनि बेलाबखत मैले बृद्धाश्रमलाई समाचारको विषय बनाएको छु ।

जगत सरले २०६२ भदौमा स्कुलबाट अवकाश पाएका रहेछन् । त्यसपछि विराटेश्वर बृद्धाश्रम थाले । विराटनगरबाट जोगबनी जाने सडकछेउ ५ कठ्ठा जग्गामा भएको सानो घरमा अहिले बृद्धाश्रम सञ्चालनमा छ । विराटनगरका लागि यो नौलो छैन । कसैले दानपुण्य गर्न मन लागे वा दिवंगत अभिभावक सम्झनु परे बृद्धाश्रममा गएर खाना, फलफुल खुवाउने, दान दिने र लुगाफाटो वितरण गर्ने चलन नै बसेको छ । आश्रम बहालको जग्गामा सञ्चालनमा छ । यो नाफा कमाउने संस्था होइन ।

विहीवार जगत सर मेरो अफिसमा समाचार दिन आएका थिएनन् । उनले बताए- 'चार दिनदेखि घरदैलो अभियान छ ।' मासिक खर्च करीव डेढ लाख पुग्ने उनले बताए । विभिन्न परिस्थिति बृद्धबृद्धा अहिले आश्रममा ल्याइन्छन्, आइपुग्छन् । तर, न्युन मात्र आर्थिक सहयोग जुटेको छ । ५ रुपैया दानबाट र अन्य सहयोग गरि २५ लाख रुपैया जम्मा भएको रहेछ । अहिलेको अभियान आश्रमका लागि आफ्नै जग्गा खरिद गरि भवन बनाउने रहेछ । उनले भने 'म अहिले तपाइजस्तासग सहयोग माग्न हिडेको ।' दुर्भाग्य, पर्समा ५ रुपैयाको नोट मात्रै रहेछ । त्यही दिइयो । पठाइयो । तर, फेरि पनि समाचार लेख्न मन लाग्यो । र, पूर्वाञ्चल पानाका लागि समाचार लेखियो ।

जगत सरको अभियान महत्वाकांक्षी छ । उनी एक करोड रुपैया जम्मा होस् भन्ने चाहन्छन् । ६८ वर्षका यी बृद्धले महिनाभरिमा पाउने पेन्सनको रकम पनि आधा घरमा दिएर आधा बृद्धाश्रमकै लागि खर्च गर्ने गरेको थाहा पाउदा श्रद्धा लागेर आयो । जिविस र नगरपालिकाले बेलाबखत केही रकम सहयोग गरेपनि त्यो नियमित दिने योजना भित्र परेको छैन । ४० बृद्धबृद्धा पालिरहेको आश्रममा म बेलाबखत पुग्छु । सधै समाचारको मेला हुँदैन । तर, जीवनयात्रा टुंगिनअघि केही गरेरै जाने अर्याल सरको अभियान हेर्दा धेरैबेर कुरा गरिरहन मन लाग्छ ।

कोलाबेरी डी

2011-12-14T05:33:00.000-08:00

केही अघि एक दिन हिन्दी भाषाको एउटा साइटमा समाचार थियो 'अमिताभ बच्चनले धनुषलाई रुचाए ।' खबरको शिर्षकले जिज्ञासा बढाएन । धनुष भन्ने कोही होला, जसको कामलाई बलिवुडका महानायकले मन पराएका होलान् भन्ने लाग्यो । त्यसलाई खोलेर हेरिएन ।

गत शनिवार कान्तिपुरमा आशिष लुइटेलले 'कोलाबेरी कोलाज' भनेर लेखेपछि त्यो गीत हेर्न मन लाग्यो । गत आइतवार उनै धनुषको नाम गुगलमा सर्च गर्दा युटयुबमा उनको गीतको लिंक देखायो । गीत रहेछ -'ह्वाइ दिस कोलाबेरी डी ।' लिंक फलो गरेर गीत सुनियो । गत नोभेम्बर १६ मा अपलोड गरिएको गीतलाई बुधवारसम्ममा २ करोड २६ लाख ४३ हजार २ सय पटक हेरिसकिएको रेकर्ड युट्युबमा देखियो । यो संख्या लगातार बढिरहेको छ । अंग्रेजीलाई निकै असजिलो पाराले उच्चारण गरिएको गीतले नर्सरी कक्षाका नानीहरुले जस्तो भाषा बोल्दो रहेछ । किन यो हिंस्रक आवेग, केटीले धोका दिए, जीवन अध्यारो, चन्द्रमाको रंग सेतो, त्यो रहने पृष्ठभूमी अध्यारो, मेरो प्रेम, स्कच भरिएको गिलासमा आँसू आदि आदि । गीतको भाषा कतैबाट पनि बान्की मिलेको भन्न मिल्दैन । म्युजिक भिडियोमा दृश्य देखिन्छ- रेकर्डिङ स्टुडियोमा इयरफोन लगाएका धनुष संकेत गर्दै मजा लिइ लिइ गीत गाउछन् । दुइटी युवती र एक युवक रेकर्डिङको कन्ट्रोल प्यानलमा बसेका छन् । बसेमध्येका युवक हुन् गीतका कम्पोजर १८ वषीय अनिरुद्र रविचन्दर । उनी बेला-बेला कीबोर्ड पनि बजाउँछन् ।

अनौठो लबजको गीतमा झुम्ने तरिका फरक छ । गीतमा बेलाबेला बिहेमा बजाइने सनइ प्रकारको बाजाको धुन घुम्छ । मिश्रति संगीत छ । गीत पनि टुटेफुटेका अंग्रेजी समात्दै गाएजस्तो । अझ सर्च गरेपछि थाहा भयो, यो गीतकै बारेमा वीकीपेडियामा छुट्टै पेज नै रहेछ । तमिल र अंग्रेजी मिश्रति भएकाले तंगलिस भनिएको । गाउने धनुष दक्षिण भारतीय चलचित्रका पार्श्वगायक र अभिनेता रजनीकान्तकी छोरी ऐश्वर्य रजनीकान्तका श्रीमान । २८ वर्षका धनुषले दक्षिण भारतीय चलचित्रका लागि गीतकार र गायकको काममात्र गरेका छैनन् , अभिनय पनि गर्दै आएको उनको पेजमा उल्लेख छ । र, उनले राष्ट्रिय फिल्म पुरस्कारहरु पनि हात पारेका रहेछन् । तमिल भाषाका चलचित्र दक्षिण भारतमै चल्छन् । नेपालमा हामीसम्म आइपुग्दैन । त्यहाको भाषा पनि हामीले बुझ्न सकिने खालको छैन । तर, संगीतको सीमाना छैन । धुन मन परेपनि जो कोही सुन्न रुचाउछ । धनुष दक्षिण भारतीय चलचित्रका लागि सुपरिचित नाम रहेछन् । तर, उनलाई त्यो घेरा बाहिर ल्याउने काम उनको सुप र फ्लप सङ भनिएको संवादयुक्त कोलाबेरीले गरेको छ । धनुषको गीतलाई सोनु निगमले चार वर्षे छोरा निभानलाई गाउन लगाएछन् । त्यो भिडियो पनि कोलाबेरी सर्च गर्दा भेटिन्छ । तर, चार वर्षको फुचेले गाएका शब्दमा धनुषका भन्दा केही फेरबदल छ । उ व्हिस्की भन्दैन, दूध भन्छ । जे होस, भिडियो हेर्दा थाहा हुन्छ, बालसुलभ मुद्रा र भावमा कोलाबेरीको लय उसले पनि समातेको छ । यही गीत महिला स्वरमा पनि छ ।

वीकीपेडियामा छ, ऐश्वर्य रजनीकान्तले निर्देशन गर्दै रहेकी 'थ्री' नामक चलचित्रका लागि भनेर तयार पारिएको कोलाबेरी उनीहरुको अपेक्षाभन्दा बढि चर्चित भएको हो । यो दक्षिण भारतीय चलचित्र सन् २०१२ का कुनै महिना रिलिज हुनेछ । कोलाबेरीले धनुषलाई बलिवुडमा पनि राम्रो पहिचान बनाउन मद्दत गरेको छ । अब उनको स्वर अरु गीतमा सुनिए भने अनौठो हुने छैन ।

म सम्झन्छु, बेलाबखत नेपाली गीतमा पनि अनौठा लाग्ने प्रयोगहरु भएका छन् । हामी लय, सुर र गीतमा भाषाको व्याकरण नै बिगारेर बनाइएका गीतले चर्चा पाएका हुन् । पाएका छन् । धेरैले आलोचना गर्न रुचाउने प्रयोग भएका छन् । तर, हाम्रा प्रयोग किन धेरै लामो र फराकिलो क्षेत्र ओगटदैन । छक्क पर्छु । प्रकाश ओझाको ए बाउ भात खान आउ, श्रीकृष्ण लुइटेलको 'ए बा किन्देउन भटभटे', रुञ्चे गायक प्रकाश पौडेलको 'नाइ मलाइ त्यही केटी चाहिन्छ' आदि आदि । जस्ता गीतहरु सम्झना हुन्छ । गीत केही न केही अर्थ बोक्छ । चर्चा पाउछ । अनि हराउँछ । एकपटक अनौठा गायनले चर्चा पाएकाहरुका निरन्तरता फेरि दर्शक-स्रोतालाई सम्झाइरहने पाराका हुन सकेका छैनन् । कलाकारले फरक प्रयोगको एउटा खुड्किलोको भरले अर्को बाटो बनाउन जरुरी हुन्छ । यसका लागि सूचनाप्रविधि भरपर्दो सहयोगी बन्न सक्छ । इन्टरनेटको संसार यति फराकिलो छ कि हामी त्यसको भरपुर उपयोग गर्न सक्छौ । किन हाम्रा नयाँ पुस्ताका काम गराइ त्यस्तो नभएको होला भन्ने लाग्छ । कलासँग जोडिएका कुरामा प्रयोगपरक हुन जरुरी छ । जसरी हामी धनुषको गीत इन्टरनेटबाट खोज्न सक्छौ त्यसरी हाम्रा कलाकारका खोज्ने दिन पनि आउनुपर्छ ।

धनुषको कोलाबेरी हेर्न/सुन्न मन लागे यो तलको लिंकमा क्लिक गरे हुन्छ ।

http://www.youtube.com/watch?v=YR12Z8f1Dh8

यस्तो छ गीत
Yo Boys I Am Sing Song...
Soup Song..
Flop Song..
Why This Kolaveri Kolaveri Kolaveri Di
Why This Kolaveri Kolaveri Kolaveri Di
Rythm Correct
Why This Kolaveri Kolaveri Kolaveri Di
Maintain Please
Why This Kolaveri ..............................Aaa Di
Distance-La Moonu Moonu. Moonu Colour Whiteu.
White-U Background Night-U Night-U, Night-U Colour-U Black-U...
Why This Kolaveri Kolaveri Kolaveri Di
Why This Kolaveri Kolaveri Kolaveri Di
White Skin-U Girl-U Girl-U, Girl-U Heart-U Black-U,
Eyes-U Eyes-U Meet-U Meet-U, My Future-U Dark-U
Why This Kolaveri Kolaveri Kolaveri Di
Why This Kolaveri Kolaveri Kolaveri Di
Mama Notes Edhuthuko, Appadiye Kaiyla Snacks Edhuthuko,
Pa Pa Pa Ppaan- Pa Pa Pa Ppaan- Pa Pa Pa Ppaan Pa Pa Ppan
Sariyaa Vaasi...
Super Mama Ready.. Oneee Twooo Three Four..
Whaa Wat-A Change Over Mama.
Ok Mama Now Tune Change-U.
Kaila Glassu..
Only English...
Handula Glass-U, Glass-La Scotch-U Eyes-U Full-Aa Tear-U
Empty Life-U Girl-U Come-U Life-U Reverse Gear-U
Lovvu Lovvu Oh My Lovvu, You Showed Me Bouv-U
Cow-U Cow-U Holy Cow-U, I Want You Hear Now-U
God-U I Am Dying Now-U, She Is Happy How-U
This-U Song-U For Soup Boys-U,
We Don't Have Choice-U
Why This Kolaveri Kolaveri Kolaveri Di
Why This Kolaveri Kolaveri Kolaveri Di
Why This Kolaveri Kolaveri Kolaveri Di
Why This Kolaveri Kolaveri Kolaveri Di

अचम्मका 'भिलेन' बाबा

2011-12-06T02:09:00.001-08:00

मोटरसाइकलमा हिँडेका एक दर्जनको जमात जब बरगाछीबाट पूर्व लाग्छ, केही पसले झटपट सटरहरू बन्द गर्छन् । हातहातमा चम्किला तरबार छन् त निधारमा रुमाल बाँधेका छन् । भन्छन्, 'हेर न, फेरि कता झगडा गरेर आएछन् गुन्डाहरू । यता आए के गर्लान् डाँकाहरूले ।' उनीहरूका पछिपछि आएको बसको छतमा हेरेपछि मात्रै सत्यता खुल्छ ।

तरबार बोकेर हिँडेकाको जमातलाई बसको छतबाट क्यामेराले पछ्याइरहेको छ । केहीअघि लागेपछि मोटर साइकलको अगाडि एउटा मारुती भ्यान देखिन्छ । भ्यानको अगाडि सिटमा बायाँपट्टी 'बाबा' बसेका छन् । कुर्ता-पाइजामा र इस्टकोट लगाएका, लामोलामो कपाल भएका । हावाले अनुहारमा ल्याएको कपाल घरिघरि अनुहार छेल्छ । उनी पन्छाउँछन् । घिनाघाटस्थित जनता क्याम्पसको हातामा पुगेपछि दुई निर्देशकमध्येका इन्द्र परियार चिच्याउँछन्, 'कट कट, यो अगाडि भ्यान रोकेर हिँडेको सिन छ । यो सिन रिटेक गरौं ।'

सहरका गुन्डा नाइके बाबाका भाइलाई कसैले कुटेर पठाएको छ । त्यो कुट्नेलाई तह लगाउन बाबा आफ्ना भाइलाई लिएर कलेज आएका छन् । क्यामेराम्यान अबुद्ध खनाल संकेत गर्छन्, 'कलेज ग्राउन्डमा बाबाको डिस्टेन्स र क्लोज दुई सट लिनुपर्छ ।' यो फिचर फिल्म 'स्नेह' को छायांकनका क्रम हो । आधा दर्जन रिफ्लेक्टर ठड्याइन्छ । बाबाको अनुहार उज्यालो जो देखाउनुछ । गाडीबाट ओर्लिएपछि बाबा दलबलका अगाडि आउँछन् । कलेजलाई राम्ररी हेरेपछि चिच्याउँछन्, 'सुनसान । बाबा आएपछि कलेज सुनसान ।'

दृश्य फेरि क्लोज सटमा छायांकन गरिन्छ । 'बाबाको भाइलाई हात लगाउने को हो ? त्यसलाई ज्यानको माया छैन ? म तीन गन्छु, बाहिर निस्की,' चिच्याएका बाबाको अनुहारका भाव फेरिन्छन्, 'लेडिज ? बाबाको भाइलाई पिट्ने लेडिज ? आखिर

किन ?' बाबा बनेका राजकुमार साहले थाहा पाउँछन्— उनका भाइ कलेजमा लागूऔषध बेच्छन् । भेद खुल्छ । त्यसैले पिटाइ खाएका हुन् । उनलाई फोन आउँछ- 'जिविसमा टेन्डरको टाइम भएको छ ।' महिलालाई दुव्र्यवहार नगर्ने र दुव्र्यसनीलाई मन नपराउने अचम्मका यी गुन्डानाइके कलेजबाट त्यतिकै बाहिरिन्छन् ।

विकास चापागाईं, प्रीति शाही, देशभक्त खनाल, मिलन नेपाली, सीता न्यौपाने, जानकी तामाङ, भीम कुँवर र गजेन्द्र खतिवडा लगायत कलाकारको अभिनय रहने 'स्नेह' को सुटिङ डेढ महिनामा सिध्याउने लक्ष्य रहेको निर्देशक परियारले बताए । विराटनगरमा लामो समय सानो पर्दाका फिल्म र रंगमञ्चसँग जोडिएका परियार र विनोद पुडासैनीले यो फिल्म निर्देशन गरिरहेका छन् । देवी पाण्डे निर्माता रहेको फिल्मका लागि सुनसरी, मोरङ र झापाका विभिन्न स्थानमा छायांकन गरिने भएको छ ।

'सुटिङ थालेको बल्ल चारपाँच दिन भयो,' परियारले भने, 'युनिट र मौसम दुवैले साथ दिएको छ । अहिलेसम्म करिब १५ प्रतिशत सुटिङ भयो ।'

आफैंले लेखेको कथाबारे उनले भने, 'प्रेमकथा भए पनि अहिलेका सामाजिक विसंगतिलाई यो फिल्मको कथाले समेट्छ ।'

(कान्तिपुर दैनिक, कला र शैली पृष्ठ, प्रकाशित मिति: २०६८ मंसिर २० )

दुर्घटनाजस्तै सर्पदंश

2011-11-28T00:03:00.001-08:00

काठमाडौंमा धेरै घर छन् । बहालमा बस्ने पनि उतिकै । उपभोग्य आवश्यकताका सवाल जे हुन्, घरबेटीले के रुचाउँदैनन्, डेरामा बस्नेले हेक्का राख्नैपर्छ । शैलेन्द्र बस्नेतका लागि त्यस्तै थियो । 'मलाई रहर लागेर जर्मन शेर्फड कुकुर ल्याएँ,' उनले भने, 'अर्काको घर । बाहिर छाड्न मिलेन । बाँधेर पालियो । विस्तारै त्यो रिसाहा बानीको भयो । कहिलेकाही बाहिर निकाल्दा मलाई पनि नटेर्ने ।' कुकुर उनको नियन्त्रणमै नआउने भएपछि विष दिएर तह लगाउनुको विकल्प भएन । पाल्ने रहर मेटिएन । आठ वर्षपछि विराटनगर-४ मा घर बनाएर आए । फेरि अर्को जर्मन सेफर्ड नै ल्याए । नाम उही पहिलेकैको राखियो - टाइगर ।

'साथीहरूले हेर्न खोजेपछि मैले टाइगर टाइगर भनेर जोडले बोलाए, उ यहीँ ढोकाको कुनामा रहेछ,' उनले भने, 'उठ्यो । भुक्लुक्क ढल्यो । म त के गरौ गरौ भो नि ।' गत असोज २४ गतेको बेलुकी साढे १० बजे बस्नेतको घरमा कुकुरको दसाले सबै आत्तिए । आधा घण्टाअघि त्यसले लामो र मोटो गोमन सर्प मारेको थियो । केहीले सल्लाह दिए- 'पानी खन्याइरहे विषको असर कम हुन्छ । भोली उपचार गराउन सकिन्छ ।' बस्नेत परिवारले त्यही गर्‍यो । चार घण्टापछि टाइगरको अवस्था केही सामान्य भएपनि उ अरूबेला जस्तो चनाखो थिएन ।

घटनाको तीन दिनअघि उनको घर परिसरमा त्यो सर्प देखिएको थियो । गेटबाट बाहिर धपाउन खोज्दा भागेन । बरु भित्रकै करेसावारीमा लुक्यो । दोस्रो दिन सर्पले घरभित्र पस्न जालीदार झयालबाट चिहायो, सकेन । बाहिर पठाउने उपाय खोज्न शैलेन्द्र मोरङ जिल्ला प्रहरी कार्यालय पुगे । उपाय लागेन । समात्न जान्ने एकजनालाई घरमा ल्याए । फेरि देखिएन । तेस्रो दिन कुकुरले देख्यो, २० मिनेटको लडाइपछि मार्‍यो पनि ।

डा. गंगाप्रसाद यादव भन्छन् 'झगडा गर्दा त्यो कुकुरले टोकेर उसलाई विषको असर भएको हो । साँपले ठुँगेको होइन । ५ भाइल स्न्टीस्नेक भेनम दिएपछि निको भयो ।' पशु सेवा कार्यालयमा सर्पले घरपालुवालाई टोकेका घटना यदाकदामात्रै आउने भएकाले उपचारका लागि विष प्रतिरोधक खोपको व्यवस्था छैन । 'मेरो जीवनमै यो पहिलो केस हो कुकुरलाई सापको विष लागेर उपचार गर्नुपरेको,' डा. यादव भन्छन् 'यस्तो केसमा धेरै ढिला भए मान्छे बचाउन गाह्रो हुन्छ, जनावरको त कुरै के भो र ।' सर्पको राजा मानिने गोमनले मजैले ठुँगीहाले कुकुर त के विष प्रतिरोध क्षमता अरू जीवमा विरलै होला ।

०००

'भान्साको ढोकाछेउमा देखियो, लामो कालो-कालो छ,' विराटनगर-१६ का कृष्णबहादुर क्षेत्री भन्छन् 'झटपट छिमेकी विष्ट भाइलाई बोलाइयो । उनले समातिहाले । घोर करेत रहेछ ।' सर्प घर वरपर देख्तैमा समातेर तह लगाउन पाइहाल्ने सबै कृष्णबहादुरका परिवारजस्तै भाग्यमानी हुँदैनन् ।

प्रहरीको लागूऔषध नियन्त्रण कानुन कार्यान्वयन इकाइका हवल्दार प्रेमकुमार विष्ट भन्छन् 'सबै ठाउँ यसरी सजिलै समात्न कहाँ पाइन्छ । दुलामा, झाडीमा हुन्छ कि छानोमा ।' ४४ वर्षीय विष्टले समात्न थालेको केटाकेटीदेखि नै हो । निमाविस्तरसम्ममात्रै पढेका उनलाई सर्पबारे बैज्ञानिकका कुरा थाहा छैन । 'मैले देखेको सर्पले त्यसै टोक्दैन, टोक्ने दुइ अवस्था हुन्छन् - आत्मरक्षा गर्न वा रिसाएर,' उनी भन्छन्, 'धेरै सर्पहरू मान्छे देखेरै डराउँछन् । मार्नै पर्दैन, जान दिए भाग्छन् । तर, मान्छेको बानी मारेरै फाल्छन् ।' समात्दा-समात्दै विष्टको परिचय उनको विभागभित्र मात्र होइन उपमहानगरभरि फराकिलो भएको छ ।'

बोराको थैलामा हावा आउजाउ गर्न पोलिथिनका पाइपका टुक्रा लगाएर घरमा राखेका तीनवटा सर्प देखाएर उनले भने 'दुइटा गोमन छन् । एउटा घोरकरेत छ । सुरक्षित ठाउँमा लगेर छाडिदिन्छु । प्राणी हुन्, भरसक मार्न हुँदैहुँदैन ।' खोटाङको सिम्पानीमा छँदा बितेको बालापन सम्झेर उनले भने 'साथीहरू साँप मार्थे, म माला लगाउँथे । मज्जा लाग्थ्यो ।' समात्ने साधन छैन । हातैले समात्दा भन्छन् 'ठूलो छ भने पुच्छर समात्ने । त्यसले बेस्सरी बल गर्छ, अनि विस्तारै शिथिल हुन्छ । बल गर्न छाडेपछि तान्ने हो । नठुँगोस् भन्ने चाहि ध्यान पुर्‍याउनुपर्छ ।'

समात्दा-समात्दै उनले देखेका छन् , आनीबानी प्रजातिपिच्छे फरक छन् । गोमन पछि हट्दैन । मान्छेले हिर्काउन-चलाउन थाले प्रतिकार गर्छ । धामन लोग्नेमान्छेको आवाज सुने भाग्छ । करेत सोझो सर्प हो । घरका छत र काठका ढाँचा खोजेर लुकी बस्छ । ढोडिया भनिने पानी सर्प छिटो टोक्छ र भाग्छ । विष्ट भन्छन् 'डराउनु हुँदैन । झुल लगाएर सुत्नुपर्छ । सुत्नअघि ओच्छ्यान टक्टक्याउने गर्नुपर्छ । धेरै चिसो बेलामा सर्प न्यानो हुने ठाउँ खोज्दै ओच्छ्यानमा पनि लुकेको हुन सक्छ ।' हालसम्म विभिन्न प्रजातिका करीव तीन सय सर्प समातेका विष्ट भन्छन् 'टोकीहाले आतिनु हुन्न । धेरैपल्ट मान्छे विषभन्दा म मर्ने भए भन्ने हतासले मर्छन् ।'

०००

झापाको कोरोवारी-२ मा चार वर्षकी बबिता राजवंशीलाई सर्पले टोक्यो । परिवारले औषधोपचारअघि झारफुक गराउन सोही गाउका पदम सतारकहाँ लगे । धुपध्वाँरमा डेढ घण्टा बित्यो । निको भएन । अवस्था बिग्रिएपछि गाउँकै ओमप्रकाश राजवंशीले मोटरसाइकलमा हाले । उपचार केन्द्रतर्फ हुइकिए । बाटामै तिनको ज्यान गयो । गत जेठ १७ को घटना सुनाएका दमकस्थित रेडक्रसको सर्पदंश उपचार केन्द्रका इन्चार्ज देवीप्रसाद भण्डारीको भनाइ विष्टभन्दा कतिपनि फरक छैन । भन्छन् 'हो नि । मान्छे विषभन्दा धेरै हिम्मत हारेर मर्छन् । टोक्नेबित्तिकै उपचारमा लैजान सके बचाउन सकिन्छ ।'

उनी सावधानीका तरिका सुनाउछन् । ठुँगे विरामीलाई खान दिनुहुँदैन । चोटमा चिर्ने-चुस्ने गर्नुहुदैन । हिडाउनु हुँदैन । सपोर्टका लागि हलुका पट्टी लगाएर सकेजति छिटो उपचारमा लैजानुपर्छ । दमक केन्द्रमा गत वर्ष उपचारका लागि १ हजार ९४ जना आएका थिए, चालु वर्ष गत साउनयता आएकाको संख्या ६ सय ६७ पुगिसकेको छ । सर्पदंशको उपचारमा आउनेहरू धेरै भएपछि रेडक्रसले तीन वर्षदेखि करीव ६ सय जनालाई मोटरसाइकल स्वयंसेवी तोकेको छ । विरामीलाई केन्द्रमा पुर्‍याउदा यी स्वयंसेवीलाई रेडक्रसले खर्च भएको इन्धन दिन्छ ।

०००

सन् २००३/०४ को एउटा सर्वेक्षणले मुलुकका २६ जिल्ला सर्प प्रभावित मानेको छ । त्यसमा झापा, चितवन, सुनसरी र मोरङ अग्रणी छन् । पहाडका तुलनामा तराइमा यी सरिसृप बढि पाइन्छन् । राजधानीस्थित प्राकृतिक संग्रहालयका सर्पविज्ञ प्राध्यापक करनबहादुर शाह भन्छन् 'सर्पले मान्छेलाई खोजी-खोजी टोक्ने होइन । र, जथाभावी मार्न थालियो भने प्रकृतिको पर्यावरणीय चक्रमा यसको सोझो असर देखिन्छ । मुसा बढ्छन् । मान्छेलाई अन्नले खान पुग्दैन ।'

उनका अनुसार मुलुकमा हालसम्म ७९ प्रजातिका सर्प पाइएका छन् । यिनमा १९ प्रजाति विषालु छन् । विषालुमध्येपनि गोमनका तीन र करेतका पाँच प्रजाति पाइएका छन् । गोमनले एकपटक उसलाई सजिलो हुनेगरि डस्दा १ सय ५० देखि तीन सय मिलिग्रामसम्म विष फाल्न सक्छ । वयस्क मान्छेको इहलीला सिध्याउन त्यसको १२ मिलिग्रामले नै पुग्छ । करेतले २० मिलिग्राम, गनगुहारीले ५०, रसेल भाइपर (टाटे खैरो) ले २ सय ५० र राजगोमनले एक सय मिलिग्रामसम्म विष फाल्न सक्छन् । करेत र गनगुहारीको १०/१०, टाटेको ४० र राजगोमनको १२ मिलिग्रामले मात्रै पनि मान्छे मार्न सक्छ ।

धेरैजसो पहाडी क्षेत्रमा पाइने हरेउ सर्पले एकपल्ट डस्दा १४ मिलिग्राम विष फाल्न सक्छ । तर, यसको एक सय मिलिग्रामले मात्रै मान्छे मर्न सक्छ । 'असर हुन विषालु प्रजातिका भए-नभएको र उसले कस्तो अवस्थामा टोकेको हो भन्नेमा पनि भर गर्छ । विषको मात्रा अनुसार त्यसको पुरा असरको अवधि हुन्छ,' प्रा. शाह भन्छन्, 'विषालु छैन भने टोक्दैमा मान्छे मर्ने होइन । विषले स्नायुमा असर गर्छ । कहिलेकाही टोकेका कुनै भाग प्यारालाइसिस हुनसक्छ ।' एकपटक खाएपछि लामो समय नखाइ बस्न सक्ने र चिसो रगत हुने भएकाले वातावरणबाट शरीरको तापक्रम संतुलित बनाउने विशेषता यी सरिसृपका हुन् । सर्पले अण्डा पार्छ । छोपेर बस्दैन । उचित तापक्रम पाएर निस्कने बच्चाहरू बाहिरिदै सिकारी भएर बाँच्छन् । सरदर २० वटा बच्चा निस्किएभने मुश्किलले चार/पाँच वटामात्रै वयस्क हुने भाग्य पाउँछन् । हुर्कदैगर्दा सर्पलाई आहार बनाउने जीव पनि धेरै छन् । 'सबै मांशाहारी हुन्छन् । मुसा, भ्यागुता, चरा, माछा खान्छन् , राजगोमनले चाहि आफुभन्दा साना सर्प नै खान्छ', उनले भने, 'सर्प जसरी मान्छेले खाने हो भने एकैपटकमा ३०/४० केजीको खाना खान्थ्यो होला । सर्पले आफ्नो आकारभन्दा छ/सात गुना ठूलो कुरा खान सक्छ । चपाउने होइन, बिस्तारै सर्लक्क निल्छ ।' देख्यो कि मान्छेले मारिहाल्ने गरेबाट सर्पका प्रजाति संकटमा परिरहेको उनले बताए । 'प्रकृतिले सबैका लागि खानेकुरा अनि त्यसको भूमिका निर्धारण गरिदिएको छ,' उनी भन्छन् 'प्रकृतिमा एउटा जीव लोप हुन्छ भनेपनि त्यसको अभावमा पर्यावरणमा असर पर्छ-पर्छ । यो फोटोमै झट्टै देखाउन मिल्दैन, असर क्रमिक देखिन्छ ।'

०००

'ओहो, त्यो बेला सम्झँदा त मन ढक्क फुल्छ,' डा. सञ्जीवकुमार शर्मा भन्छन् 'कल्पना गर्नुस् त एउटा मान्छेलाई सयौं साँप भएको डिब्बाजस्तो कोठाभित्र पठाइयो ।' तीन वर्षअघि तीन दिने एउटा तालिमको दौरान अष्ट्रेलियाको एलाइड विश्वविद्यालयमा आफुले पार गरेको एउटा चरण उनले बताए । 'विशेष खालको लुगा लगाएर पसेपछि हामीलाई कसरी टोकाइबाट जोगिने भन्ने सिकाइएको थियो,' उनले भने, 'स्थिर भएर उभिइरहे सर्पले केही गर्दैन । हामीले सर्पको नेचर बुझन गर्ने प्राक्टिकलमध्येको त्यो एउटा विधि रहेछ ।' डा. शर्मा हाल चितवनको भरतपुर, झापाको दमक र चारआलीमा सञ्चालित सर्पदंश उपचार केन्द्रका लागि अनुगमनको काम गर्छन् । यी केन्द्रलाई बेलायत, स्वीटजरल्याण्ड र जर्मन परियोजनाले एन्टीस्नेक भेनम उपलब्ध गराउन सहयोग गरेका छन् । उनको काम शोधमा आधारीत छ । भन्छन् 'सन् २००१ मा पूर्वका १० वटा अस्पतालमा गरेको अनुसन्धानमा सर्पले टोकेका ९८ जनाको मृत्यु भएको तथ्यांक भेटिएको थियो । अवस्था फेरियो, अहिले सयमा कम्तीमा तीनजना मर्छन् ।'

सर्पदंशको उपचारका दुइ विधि छन् । टोकेको सर्प चिनेर त्यसको विष प्रतिरोध गर्ने मोनो भाइलेन्ट र जुनसुकैले टोकेपनि सबैलाई उपयोगी हुने पोली भाइलेन्ट खोप विधि । 'हामी अझै परम्परागत चरणमै छौ, हामी पोली भाइलेन्ट विधिबाटै उपचार गर्छौ,' उनले बताए, 'विकसित देशहरूमा भने मोनो भाइलेन्ट विधि उपयोग गर्ने गरिन्छ ।' सर्पदंशलाई सामान्य समस्या ठानेर सरकारले विशेष कार्यक्रमभित्र नपारेको उनको गुनासो छ ।

विष प्रतिरोधका लागि उपयोग गरिने खोपमा पनि विषको मात्रा हुन्छ । हामीकहाँ भारतमा निर्मित खोप उपयोग गरिन्छ । कारण दुइ देशको भौगोलिक अवस्था उस्तै भएकाले पाइने सर्पका प्रजाति पनि उस्तै हुनु हो । बजारमा किन्दा महँगो हुने भएकाले सरकारले विषविरूद्धको खोप निश्चित अस्पताल र उपचार केन्द्रलाई वर्षेनी उपलब्ध गराउने गरेको छ ।

विराटनगरस्थित क्षेत्रीय मेडिकल स्टोरका प्रमुख भरत साह भन्छन् 'अहिले पूर्वको १६ जिल्लामध्ये कम्प्लीकेसन रहेका केस धरानको वीपी प्रतिष्ठान पुग्छ । स्वास्थ्य मंत्रालयमार्फत आएर हामीले उपलब्ध गराउने एन्टीस्नेक भेनम अस्पताल, आवश्यकता र उपयोगिता हेरेर वितरण गर्छौ ।' उनका अनुसार मेची, कोशी र सगरमाथाका अस्पताल र उपचार केन्द्रलाई २०६६/६७ मा ७ हजार ९३, २०६७/६८ मा ६ हजार ६ सय र गत साउनयता हालसम्म ३ हजार ६ सय ३५ भाइल एन्टीस्नेक भेनम उपलब्ध गराइएको छ । 'पहिले-पहिलेभन्दा उपचार अहिले धेरै सजिलो भएको छ,' प्रमुख साहले भने, 'तर, साँपले टोक्नु दुर्घटना भएजस्तै त हो ।'
(३ मंसिर ०६८ शनिवार कान्तिपुर कोसेलीमा प्रकाशित यो सामाग्रीका सम्पादनअघिको लेखोट ब्लगमा समावेश गरिएको छ ।)

साहित्य, संगीत र चित्र

2011-10-24T00:54:00.000-07:00

'भूगोलका सीमा रेखाहरूले मात्रै मुलुक सिंगो हुने होइन । सिंगो हुनका लागि जनताका विविधतायुक्त मन जोडिनुपर्छ । एक-अर्काका संस्कृतिको प्रवर्द्धन र भावनाको सम्मान गरिनुपर्छ ।' साहित्यमा पनि उत्तिकै दख्खल छवि बनाएका पूर्व मुख्यसचिव डा. विमल कोइरालाले यस्तो भनिरहँदा सभाहल तालीले गुञ्जायमान भयो । 'राष्ट्र बलियो हुन कला, संस्कृति र भाषासाहित्य बलियो हुनुपर्छ । राजनीतिले ल्याएको विभाजनलाई साहित्यले जोड्नुपर्छ,' उनी भन्दै थिए, 'अहिले हामी त्यही अभियानमा छौं ।'

नेपाली कला साहित्य डटकम प्रतिष्ठान र पूर्वाञ्चल साहित्य प्रतिष्ठानले गरेको 'मेरो राष्ट्र मेरो ध्येयः सिर्जना उत्सव' का लागि भेला भएका साहित्य पारखीले एक पटक विराटनगर फेरि सिर्जनामय अनुभव गरे । कार्यक्रमको भिन्न विशेषता के थियो भने साहित्यिक जमघटमा सांगीतिक सिर्जनाको प्रस्तुति र चित्र प्रदर्शनी एकसाथ भइरहेको थियो । साहित्य, संगीत र चित्रकलालाई एकसाथ अघि बढाउने अभियान अन्तर्गत सिर्जना उत्सव गरिएको थियो, सुकर्म ब्यान्डले 'मेरा राष्ट्र मेरो ध्येय' शीर्षकमा हालै कम्पोज क्लासिकल धुनसँगै तीनवटा अरू सेमी क्लासिकल धुनहरू पस्किए । डा. ध्रुवेशचन्द्र रेग्मीको सितार, श्याम नेपालीको सारंगी र प्रमोद उपाध्यायको तबलाबाट निस्केको सांगीतिक सिर्जना विराटनगरबासीका लागि भिन्न स्वाद थियो ।
'अब तिहारलाई पनि जोडौं है,' झन्डै ४५ मिनेटको प्रस्तुतिमा ध्रुवेशले 'देउसी-भैली' धुनका लागि श्याम र प्रमोदलाई आँखाले संकेत गरेपछि कार्यक्रम हलमा झन् खुसीको तरंग फैलियो । यसपछि गुन्जिएको 'देउसी रे...' र 'तिहारै आयो लौ झिलिमिली...'लाई दर्शकले खुलेर साथ दिए । कार्यक्रमको अर्को आकर्षण थियो कवि कृष्णभूषण बल । यस वर्षको योगेश्वर कलासाहित्य पुरस्कार ग्रहणका लागि स्टेज उक्लेका उनले 'नदी किनारको जून' शीर्षकको कविता पनि सुनाए । कवि-गीतकार तथा कार्यक्रमका प्रमुख अतिथि दिनेश अधिकारीबाट १५ हजार रुपैयाँ सहितको पुरस्कार थापेपछि बलले नै कविता वाचन शृंखला उद्घाटन गरेका थिए, उनलाई पछ्याउँदै उषा शेरचन, डा. विमल कोइराला, धीरेन्द्र प्रेमर्षि, विमल वैद्य, सुदीप पाखि्रन, ठाकुर बेलबासे, चंकी श्रेष्ठ, राधिका गुरागाईं, मणि लोहनी, नवराज सुब्बा, अरुणा वैद्य, रिता खत्री, कविराज पोखरेल, बद्री पलिखे, गण्डकी पुत्र, मीनकुमार नवोदित, मधु पोखरेल, शुभलक्ष्मी लम्साल, शिवनारायण पण्डित, दीपक शम्चु, पुनम अधिकारी, कोरियाली कवि किम यिङ लगायतले कविता सुनाए ।
पुनम, दीपक र शिवनारायण गत साता विराटनगरमै आयोजित प्रतियोगितात्मक कविता गोष्ठीमा क्रमशः प्रथम, द्वितीय र तृतीय भएका थिए, सिर्जना उत्सवकै अवसर पारेर उनीहरूले पनि पुरस्कार थापे । भाषाशास्त्री बालकृष्ण पोखरेलको समेत आतिथ्य रहेको कार्यक्रमको तेस्रो आकर्षण थियो, भित्तामा सजिएका चित्रहरू । 'चरा चित्र' मा स्थापित छवि बनाएका जीवनाथ पोखरेलका चित्रहरू साँच्चिकै लोभलाग्दा थिए । उनले सीमसार क्षेत्रका चरा र दृश्यलाई क्यानभासमा उतारेका थिए, कविता सुनिरहँदा दर्शकहरू बारम्बार उनका चित्रतिर नजर डुलाउँथे । वाचित कवितामाथि समालोचक डा. ज्ञानु पाण्डेले र कृष्णभूषणको व्यक्तित्व र कृतित्वमाथि डा. कुमार कोइरालाले बोलेका थिए । आयोजक दुई संस्थाका अध्यक्षहरू मोमिला र विवश पोखरेल चाहिँ व्यवस्थापनको चुस्ततामै केन्दि्रत थिए । निर्धारित ६ घन्टामै सकिएको कार्यक्रमले 'चित्र, साहित्य र संगीत'लाई एउटै थलोमा उभ्याएर 'राष्ट्र र राष्ट्रियता'को पक्षमा चेतना निर्माण गर्न सघाएको मोमिलाले दाबी गरिन्, विवशले चाहिँ पहिलो पटक भिन्न स्वादको कार्यक्रम आफ्नो थलोमा गर्न पाउँदा खुसी प्रकट गरे ।

(कान्तिपुर/कला र शैली पृष्ठमा ०६८ कात्तिक ०७ सोमबार प्रकाशित )

मालबाहकका पुच्छर चहारेर

2011-10-22T04:24:00.000-07:00

टाटाका ट्रक होस् हजार बीसका लागुन् नयाँ टायर

भारी होस् दस या कि नौ टन मिलोस् बाटो सफा डामर
साथी हुन् कविजी चलोस् सुकविता शृंगारको सागर
त्यो आनन्द सरी कहीँ अरू कुनै आनन्द के हुन्छ र ?
(रमेश खकुरेलको बिदाइ कवितासंग्रहबाट)
'राष्ट्रपति डाक्टर, प्रधानमन्त्री पनि डाक्टर भए, चिन्ता नमान्नु अब राष्ट्रको उपचार चाँडै हुन्छ' को १ ख १६६९ नम्बरको ट्रकको पुछारमा यस्तो लेखिएको छ । ट्रकका पछिपछि नजर दौडाउने एक दशकदेखिको सनकलाई जब पुस्तकाकार रूप दिइयो, उनले नसमेटेको एउटा अंशअंकित तस्बिर भेटियो । त्यही ट्रकको पुछारको । जसमा त्यसमा यस्तो पनि छ -
जय शिवशंकर भोला
हाम्रो नयाँ संविधान कस्तो होला
संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र
कसरी जोगाउने होला ।।
सबैलाई थाहा छ- मुलुक हाँक्ने मुख्य जिम्मेवारीमा दुई व्यक्ति डाक्टर हुँदैमा देशले सजिलै उपचार पाउने अवस्था छैन । तर, जनताले अपेक्षा राख्न पाउँछन् । राष्ट्रपति र प्रधानमन्त्रीमाथिका अपेक्षाका पंक्ति पनि लेखिए । 'ट्रक साहित्य : संकलित सिर्जनाहरू' पुस्तकका सम्पादक सुविद गुरागाइँ भन्छन्, 'त्यो ट्रक मैले धरानमा देखें, रगंरोगन चलिरहेको थियो । असोज १ देखि अहिले सडकमा कुदिरहेको होला ।' उनको संकलन सनकलाई फोटोग्राफीमा नवीन गड्तौलाले सघाएपछि यात्रा पुस्तकसम्म आइपुगेको हो । जोडी जता पुग्छ, ट्रकका पुछारमा लेखेका कुरामा नयाँपन के छ भन्दै खोज्छ । ट्रक, अनि त्यसमा लेखिएका शब्द लहर ।

हिमाल छ पहाड छ, विभिन्न ताल छ,
बुद्ध जन्मेको देशमा बुद्धिको अनिकाल छ ।।
दशकअघि ना४ख ६२९० नम्बरको ट्रकका पछाडि लेखिएका यी हरफले संकलनको जिज्ञासा फुरेको सुनाएका गुरागाइँ इटहरीमा रहेर शिक्षण र पत्रकारिता गर्छन् । केही वर्ष राजधानी बसेर पत्रकारिता गरेपछि घर फिरेर केही नयाँ गर्ने सोच राख्ने उनी सामान्य रिपोर्टिङको दिनचर्याभन्दा भिन्न गर्न रुचाउँछन् । पृथक् गर्न खोज्ने बानीले नै उनलाई धेरैपटक एक्लो बनाउँछ ।
सामान्य मान्छेका दिनचर्यादेखि माया-प्रीति, विरह, परिवार, समाज, आस्था, मोजमज्जा, ठट्टा, जिम्मेवारी, चिन्ता, दिक्दारी, महँगी, ट्राफिक नियम, सडकका जोखिम, देशप्रेम, राजनीति, पत्रकारिता, पर्यटन, सावधानी र जानकारी । गुरागाइँ भन्छन् 'मान्छेले देख्ने, भोग्ने, सोच्ने र बेहोर्ने धरै खालका भाव ट्रकमा भेटिन्छन् । जति खोज्दै गयो, त्यति रमाइलो रहेछ ।' उनले ना३ख ६०२४, बा २ ख ७४६५ र ना २ ख ७२६४ नम्बरका तीनवटा ट्रकमा एउटै सायरी भेट्टाए ।
उकाली होस् या ओराली होस्
बीचमा एउटा ससुराली होस्
गोरी होस् या काली होस्
ससुरालीमा एउटा साली होस् ।।

सामान ढुवानी गर्दै एक ठाउँबाट अर्को गन्तव्यका लागि हिँड्ने सवारी थरीथरीको बाटोमा यात्रा गर्छ । चालक, सहचालक, मिस्त्री र डेन्टिङ-पेन्टिङ गर्नेहरूका मानसिकता एकै खालका हुँदैनन् । उनीहरूका मुकाम र बाटामा रोकिने ठाउँ बसचालक र यात्रुभन्दा फरक छन् । स्टेरिङ, ब्रेक, बाटाका घुम्ती र यात्रारत जीवनका भोगाइ आफैंमा नौला छन् । ट्रक साहित्य तिनै भाषा बोल्छ । गुरागाईको पुस्तकमा ३ सय १५ वटा मुक्तक, कविता, सायरी, मननीय भनाइ र विभिन्न अभिव्यक्ति समेटिएका छन् । साथमा सवारीसँग सरोकार राख्ने चालक, पेन्टर र ट्राफिक प्रहरीका भनाइ आफ्नै पाराका छन् । वीरगन्जका पेन्टर सीताराम साहले भनेका छन्, 'म पढेको छैन, सायरी आउँदैन । तपाई जस्तो दिनुहुन्छ, म त्यस्तै लेखिदिन्छु ।' उनका भनाइमा सवारीका पछाडि लेख्नेहरू आफैंले आफ्ना भावना लेखेको भन्दैन । गाडी तयार पारेपछि साहुजी चालक र सहचालक खोज्छन् । अर्काको गाडीमा कर्मचारी भएर आएपछि यी दुईले सके थप्लान्, नसके जहाँ गाडीको डेन्टिङ-पेन्टिङ गरिन्छ, सर्जक अमूक हुन्छ । २०३० सालदेखि सवारीचालक रामहरि केसी अहिले १५ वर्षअघिबाट आफ्नै ट्रक कुदाउँछन् । उनले भनेका छन्, 'घर छाडेर बाहिर हिँड्दा अरूले भनेजस्तो रमाइलो हुँदैन । यो लाइनमा हिँड्नेहरू सबै ठीक छन् भन्न सकिन्न । कतिको गाडी कुदाउने चाल ठीक हुँदैन, कसैको बोलीवचन मीठो हुँदैन । तर, सबै खराब हुन्छन् भन्ने होइन ।'

कवि कृष्णभूषण वलका विचारमा ट्रकमा भेटिने शब्दजाल साहित्यमा नयाँ स्वाद हुन् । भन्छन्, 'कसले लेख्छ भन्ने थाहा हुँदैन । तर, धेरैमा मन छुने सामयिकताका लेखाइ भेटिन्छन् ।' कलाकार विक्रम श्रीका भनाइमा ट्रकमा मुक्तक र सायरी मात्र होइन कलाको पुरातन इतिहास नै भेटिन्छ । यसका उपयोग गरिने रंग र चित्रले विभिन्न समय र भावलाई बोल्छ । कवि मनु मञ्जिल भन्छन्, 'ट्रक साहित्यमा समेटिएका भावहरूमा जीवनका विविधता छन् ।' उनको भनाइमा कतै महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा त कतै भूपी शेरचनका शब्द पनि पैंचो लिइएका भेटिन्छन् । चिन्नेहरूले फलानोका कविता अंश भनिदेलान् तर, धेरै मालबाहकका पछिल्तिर ना४ख २५८२ र ना४ख ४८३६ मा लेखिएजस्तो सुर भेटिन्छ ।

बिन्दास गाडी बिन्दास टुर

लभ्ली ड्राइभर आफ्नै सुर ।।
(२०६८ कात्तिक ५ शनिवार/कान्तिपुर कोसेली पृष्ठ घ)

प्रयोगपरक गेडी

2011-10-08T23:53:00.000-07:00

एउटा प्रयोगमाथि रूची राख्नेहरूले इन्टरनेटको समाजिक सञ्जाल फेसबुकमा भेटघाट नियमित बनाए । एक-अर्काको 'स्टाटस' मा प्रतिक्रिया लेख्दै । आपसमा लेखाइ कसरी सुधार्ने र साहित्य सिर्जनाका विधाहरूमा दख्खल कसरी बनाउनेमा ध्यान केन्द्रीत गरे । रहरलाई पुस्तकाकार रूप कसले दिने भन्नेमा विराटनगर रहेर कलम चलाउँदै गरेका टेकेन्द्र अधिकारी अघि सरे ।

नटेरेकै चाम्रो भो, नभेटेकै राम्रो भो
दुनियाँले नबुझ्ने, मायाप्रीति हाम्रो भो
खोलीले,
फुट्यो बाँध, रूखो बोलीले ।।

'यो एकदमै नयाँ विधा भएकाले पहिलो काम आफैं थाल्ने रहर लाग्यो,' उनले भने, 'विधाका नाम सुन्नेहरू पहिले अचम्म मान्छन् अनि अलिपछि त्यसको गहिराइ नापजोख गर्छन् ।' यो नौलो विधा रह्यो, गेडी ।'हुँदैन यसरी । तीन अक्षरको भए राम्रो होला । बरु गेडीका भन्नुस्' प्राडा टंक न्यौपानेले सल्लाह दिए । अधिकारी मानेनन् । तर्क अघि सारे, नेपाली भाषामा मौलिक नयाँ विधा हो, नाम गेडी नै भएको ठीक । फेसबुके समूहमा चर्चा निरन्तर चल्यो । रोजगारी र अध्ययन सिलसिलामा विभिन्न देशमा रहेकाको जमातले अधिकारीलाई यसरी हौसला दियो, उनले डेढ महिनामै सयवटा गेडी तयार पारे । रोजगारीका लागि विदेश हान्निएकाहरूलाई गेडीमा यसरी उतारे ।

किसानको छोरो म, विदेशमा बस्या छु
पराईको भूमिमा, काममा घुँडा धस्या'छु
रहरै,
बाध्यताले पार्‍यो ठहरै ।।

यी युवा सर्जकलाई हौस्याउनेमध्येकी संखुवासभाको शीतलपाटी-६ की मनु लोहोरुङ केही वर्षदेखि इजरायलमा छिन् । उनले गेडीलाई अथ्र्याइन् 'सानो आकारको दाना अथवा फलहरूको बीउ । संवाद र नेपाली साहित्यको सानो तर महत्त्वपूर्ण । यसको संरचना र भावतत्वले नामको पूर्णता दिन्छ ।' उनका भनाइमा गेडीका विशेषता यसको संरचनात्मक पक्ष हो । टेकेन्द्र गेडीमा बारम्बार म्याद थपिए पनि नबनेको संविधानको अवस्था लेख्छन् ।

गोरु पनि ब्याएन, खुसी पनि ल्याएन
शान्ति कता हरायो, त्यसले टुंगो पाएन
तीरैमा,
संविधान, पर्‍यो भीरैमा ।।

थाइल्यान्डको बैंककमा रहेका खगेन्द्र पन्धाक लिम्बूले गेडी परिकल्पना गरे । गएको वैशाख ९ गते फेसबुकमार्फत उनले गेडी विधा परिकल्पना सार्वजनिक गरे । उनीसँग समाजिक सञ्जालमा जोडिएकाहरूले आ-आफ्नै पारामा अर्थ लगाए । लेख्न थाले । साइट, ब्लग र पत्रिकामा प्रकाशनको प्रयास थालियो । कतिले यसलाई नक्कल पनि भनिदिए । उनका शब्दमा कुनै ठेट लोकगीतको नक्कल होइन । तर, यसको संरचनाले झल्को दिन्छ । किनभने नेपाली मौलिकता र नश्ल यसको पृष्ठभूमि हो । पन्धाकका भनाइमा यो संरचनाको हिसाबले चतुस्र्पदीय आन्तरीक, मध्यानुप्रासीय तथा अन्त्यानुप्रासीय गेयात्मक लेखन विधा हो । प्रथम र दोस्रो पदको अन्त्यानुप्रास तथा तेस्रो र चौथो पदको अन्त्यानुप्रास मिल्नुपर्छ । उनका आफ्नै सूत्र र तिनका हिसाब छन् । प्रथम पद उठान, दोस्रो कथन, तेस्रो थेगो र चौथो बिट । संग्रहको जमर्कोलाई साकार बनाएर टेकेन्द्रले 'सय पाइला गेडीका' मा प्रेम, विरह, गाउँघर, जागिरे जीवन राम्रैसँग उतारेका छन् । दिक्कलाग्दो राजनीति र भ्रष्टाचारलाई पनि उनले तीखो व्यंग्य कसेका छन् ।

देश पछि पर्दै छ, कुमतिले साँचो हो
तल-तल झर्दै छ, सुमतिको खाँचो भो
गरौ न,
मिलीजुली, भुँडी भरौँ न ।।

नेपाली विषयको प्राध्यापनमा अढाई दशक बिताइसकेका कृष्ण वस्ती भन्छन्, 'टेकेन्द्रका गेडी अनौठा छन् ।' वस्तीका शब्दमा 'गेडीको धर्म र मर्ममा कविताका किरणहरू सबैजसो अभिव्यक्तिमा पाइनु प्रशंसायोग्य छ ।' उनलाई मन परेको गेडी यस्तो छः

डाँडामाथि द्यौराली, हावा चल्यो सिरिरी
मायालुले बोलाको, बजाउँदै पिपिरी
पीपल,
माया भेटे, मनै शीतल ।।

हङकङ बस्ने विष्णुनन्द चाम्लिङ भन्छन् 'म साहित्यकार होइन, न म गीतको विशेषज्ञ तर, गेडीलाई लघु गीत भन्न मन लाग्छ ।' ४३ वर्षअघि हिमाली साहित्यमार्फत् दिउल काव्यको प्रस्ताव गरेको सम्झेका भाषाशास्त्री बालकृष्ण पोखरेल गेडी पुस्ततकाकार स्वरूपमा देख्न पाएकोमा हषिर्त छन् । पहिलो कृतिमै प्रयोगपरक लेखन समेटेका अधिकारी भन्छन्, 'यो फेसबुकमा सिर्जनशीलहरूलाई साथी बनाउन सकेको परिणाम हो । उनीहरू हौस्याइरहे । म लेखिरहे ।' सयवटा उनका लेखोट पुस्तकमा नेपाली युनिकोड फन्टमा छापिएका छन् । किन ? 'युनिकोड तिनै फेसबुक साथीहरूलाई ध्यानमा राखेर हो । संग्रह डिजिटल फाइल पठाउँदा उनीहरूलाई पढ्न सजिलो होस् भनेर हो ।'

(०६८ भदौ ३१ को कान्तिपुर कोसेलीमा प्रकाशित)

एउटा अनुसन्धानकर्ता

2011-09-29T02:31:00.000-07:00

त्यो झरी पानीमा एउटा हातमा स्कुटिचर भन्ने भ्यागुता छ अर्को हातमा फोन, बूढा थामिँदैनन् । त्यसको सबै आकार प्रकार बताउँता-बताउँदै भ्यागुतो फुत्कियो । केआर सरले ४५ मिनेट कुरा गरेछन् । ब्याट्री लो भयो । अनि बल्ल फेरि त्यो स्कुटिचर भेटिएको ठाउँ चिनो लगाएर घर आइयो । अर्को दिन फेरि फोन आयो, 'भाइ त्यो स्कुटिचर जतन गरर राखेको होला नि ?' मैले भने 'छ सर । राखेको छु । कोही मान्छे पठाइदिनुभयो भने म हात लगाइदिन्छु ।' छिट्टै कसैलाई पठाउन सम्भव थिएन । कारण, मौसम राम्रो थिएन । झरी बादलको मौसममा झापाबाट झट्ट यो पहाडमा कोही आइहाल्न सजिलो नभएको हेक्का मलाई थियो । चार दिनपछि फेरि फोन आउँदा भने म झस्किएँ । लौ बूढाले गाली गर्ने परे भन्ने भयो । 'भाइ, त्यहाँ प्रकाश आउँदै छन् । उनको हात लगाएर पठाइदिनु है ।' भने पनि मैले 'हुन्छ सर' मात्रै भने दोहोरो केही भनिनँ ।

***

शंका थियो, त्यो अस्ति फेला परेकै ठाउँमा भेटिने हो/होइन । किनभने त्यस दिन भेटेको भ्यागुतो त्यसै छाडेर ढुंगामा चिनो कोरेर हिँडिएको थियो । उपँ|दै हिँड्ने त्यो जीव एक ठाउँ बसिराख्ला भन्ने पनि थिएन । खोजी गरियो । एउटा मात्र होइन तीनवटा भेटियो । प्रकाशका हात लगाएर नमुना पठाइयो । त्यो दिन ठूलो हत्तेबाट जोगिएजस्तो भयो । पछि मात्र थाहा भयो इन्डियामा मात्र देखिने भनिएको त्यो भ्यागुतोको त्यो प्रजाति नेपालमै पहिलोपटक भेटिएको रहेछ ।

यी थिए इलामको माइमझुवास्थित धनेपा सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहका युवा अध्यक्ष नुवीर राईका अनुभव । नुवीर पेसाले अनुसन्धानकर्ता होइनन् न त विज्ञानका विद्यार्थी नै हुन् । तर, उनी इलामे पाखामा पाइने सबै प्रकारका भ्यागुता चिन्छन् । यो विषयका अध्ययनकर्ता प्राडा कालुराम राई खम्बुलाई सघाउँदा-सघाउँदै उनी भ्यागुताका आकार-प्रकार, बानी, वास र आहारा थाहा पाउने भएका हुन् । माइमझुवा र माबुलाई अनुसन्धानको क्षेत्र बनाएका खम्बुका डेढ दशकको साथले धेरै गाउँले सर्प, भ्यागुता, छेपारा र कछुवाबारे बुझ्ने भएका हुन् ।

***

'म कति खुसी भएँ, कसरी भनौं ?' हषिर्त मुद्रामा छामछाम-छुमछुम गर्दै आगन्तुकको हात समाउँछन् । झापा, भद्रपुरस्थित घरमा आइपुग्ने आगन्तुक भेट्दा उनी यसरी नै खुसी हुन्छन् । इलामे पाखामा भ्यागुता र छेपारा खोज्दै हिँड्ने राईका आँखाको ज्योति गुमेकाले दैनिकी परनिर्भर भएको छ । अनुसन्धानका विषय कोट्याएर कुरा खोतल्न रुचाउने आगन्तुक उनलाई मनपर्छ ।ऊर्जाशील उमेर अध्ययन-अध्यापन र थोरै समय राजनीतिलाई दिएका उनी अब पहिले जसरी सक्रिय छैनन् । भन्छन्, 'मेरो र्फम उजाड भयो । हेर्न आफूले नसकेपछि यस्तै हुने रहेछ ।' घरपछाडि कछुवा राख्नका लागि बनाइएको सानो र्फमका बारे उनले बताए, 'अहिले यहाँ एउटा मात्रै कछुवा छ । सुनौलो कछुवा ।'

तीन वर्षअघिबाट उनको आँखाको ज्योति घट्यो । उपचार गराए, निको भएन । उनी सुनाउँछन्, 'अहिले अलि-अलि मात्रै ठम्याउँछु ।' हेर्ने शक्ति घटेपछि उनको अनुसन्धान रहर पनि क्रमश: थामिएको छ । केही समय उनले सहयोगीका भरमा काम जारी राखेकै हुन् । अब भने पातलिएको छ । रिक्सा चढेर बेलाबखत घरनजिकैको क्याम्पस जाने, आफूले बुझेका कुरा सहकर्मी र विद्यार्थीको सहारामा कक्षामा जिज्ञासुहरूलाई बताउने बानी छँदै छ । हर्पेटोफाउना अर्थात् सरिसृप र उभयचर विषयमा उनी मुलुककै पहिला विद्यावारिधि हुन् । २०३९ मा त्रिविबाट एमएस्सी गरी प्राध्यापन पेसामा आएका उनी झापाको मेची बहुमुखी क्याम्पसमा प्राणीशास्त्रका प्राध्यापक हुन् । ५४ वर्षीय राई उकुसमुकस खोल्छन्, 'मन बूढो भएको छैन तर आँखाले छेक्यो ।'लोप हुँदै गएका जीवजन्तुको चिन्ता छ । भन्छन्, 'प्रकृतिले कति यस्ता जीव दिएको छ, जसले पर्यावरण चक्रमा आफ्नै खालका भूमिका खेल्दा मान्छेका लागि सहयोगी भएका छन् । तर, दु:ख लाग्छ हामी मान्छेको मात्रैं स्वार्थ हेर्छौ ।'

***

माइपोखरीका राता माछा, हाँसपोखरीका सालामान्डरका विषयहरू अझै खोजी गर्न मन लागेकाको सूचीमै छन् । दुई वर्षअघिको विश्वकै महत्त्वको रामसार साइट घोषित इलामको माइपोखरीको जैविक विविधता अध्ययन गर्ने काम खम्बु नेतृत्वकै टोलीले गरेको थियो । कञ्चनजंघा संरक्षण क्षेत्र र आसपासमा उभयचर संरक्षणका लागि उनले सामुदायिक वनसँग मिलेर गरेका काम अझै हेर्न सकिन्छ । वनमा उनले जीव पाइने भन्दै चिनो राख्न लगाएका स्थान अझै छँदै छन् । कुनै समय प्रशस्तै पाइने गंगे कछुवा, छतरी कछुवा, मयूरपंखी, खबटेधुरी कछुवा, अण्डा खाने सर्प अहिले हराउँदै गएको उनी सुनाउँछन् । यससम्बन्धी उनले पुस्तक पनि प्रकाशित गरेका छन् ।अनुसन्धानकर्ताका पुस्तक सम्बद्ध क्षेत्रबाहेकका लागि जटिल लाग्न सक्छ । तर, उनले सजिलै बुझ्नेगरी जीवनका भोगाइ र जीव अनुसन्धानलाई पाँच सय पृष्ठको 'मेरो अनुसन्धान यात्रा' पुस्तकमा समेटेका छन् ।

त्रिविको एसियाली अनुसन्धान केन्द्र आबद्ध प्राडा नोबलकिशोर राई सन् १९९५ मा जर्मनका लागि नेपाली राजदूत भए । उनको चिनजान त्यहाँका जीव वैज्ञानिक हर्मन स्लाइखसँग भयो । प्राडा हर्मन नेपालमा जीवविज्ञानको अनुसन्धानमा सघाउने व्यक्ति खोजिरहेका थिए । उनलाई कालुरामसँग चिनजान गराएपछि नोबलकिशोरले लेखेका छन्, 'कालुराम मेहनती र भरपर्दा छन् तर वाम विचारधारका व्यक्ति हुन् भन्दा हर्मनले हाँसेर जवाफ दिए- बिरालो सेतो होस् वा कालो, मुसा मारे पुग्छ । मलाई कसैको धार्मिक र राजनीतिक आस्थासँग मतलब छैन ।'
त्यसपछि हर्मन र खम्बुको काम गराइमा सहकार्य वर्षौं चल्यो । पुस्तकमा गाउँलेले नरिवल, मिस्रीको स्वाद र काठमाडौंले जेरी र स्वारीको स्वाद पाउने नोबलकिशोरको भनाइ छ ।चार खण्डमा रहेको पुस्तकमा अनुभवमा केही अंश लेख्न कालुरामलाई उनकी जीवनसंगिनी शुभलक्ष्मीले सघाएकी छन् । लेख्न असजिलो भएपछि खम्बु फरर भन्ने र शुभलक्ष्मीले लिपिबद्ध गर्दै लगिन् । केचना पौवाभञ्ज्याङदखि म्याङलुङ, सोलु, गुफापोखरी, मिर्चैयादेखि खुम्बुजुङ र बैतडीसम्मका रुटमा भेटिएका तथ्य र त्यसका लागि गरेको दु:ख उनले उल्लेख गरेका छन् । जर्मनी, बेल्जियम, नेदरल्यान्ड, लन्डन र म्युनिखसम्म अनुसन्धानका लागि भएका यात्रा र खोजीका दिन फरक-फरक स्मरणमा उनले समेटेका छन् ।
खम्बु भन्छन्, '१६ सय किलोमिटर पैदल हिँडियो, उभयचर र सरिसृपको अनुसन्धान मात्रै गरिएन किरातका भाषा सर्वेक्षण पनि गरियो ।' त्यसैले ऊर्जाशील उमेरका अनुसन्धानलाई उनी दुई पाटोमा बताउन रुचाउँछन्- पहिलो हर्पेटोलोजिकल अनुसन्धान, दोस्रो पूर्व क्षेत्रमा छरिएका २६ वटा किरात राईका भाषाको सर्वेक्षण ।

(कान्तिपुर कोसेली पूर्वाञ्चल पाना /प्रकाशित मिति: २०६८ श्रावण २८ )

चतुरे फेरि मञ्चमा

2011-09-29T02:19:00.000-07:00

दिल्लीबाट पढेर फर्केलगत्तै नाटक निर्देशन थाल्दा कलाकर्मी सुनील पोखरेल तन्नेरी थिए । २०४३ मा राष्ट्रिय नाचघरमा मञ्चनका लागि सेक्सपियरको 'ह्याम्लेट' को पूर्वाभ्यास चलिरहेको थियो । 'रवि शाह दाइले मेरो नाउँ भन्नुभएको रहेछ,' पोखरेल सम्झन्छन् ।

फ्रेञ्च कल्चर सेन्टरका त्यसबेलाका निर्देशक झँ रोम्नी सिआन र कल्पना घिमिरे उनलाई भेट्न आए । झँले नेपालमा कस्ता नाटक मन पराइन्छन् भनेर सोधेपछि कल्पनाले हास्य र मेलोड्रामा मन पराइने जवाफ दिएकी थिइन् । उनले मोलियर भनिने फ्रान्सेली प्रसिद्ध नाटककार बाप्तिस्त पोक्लाँको 'स्कापाको दाउपेच' पढ्न दिए ।

आरोहण गुरुकुलको 'नेपथ्य त्रैमासिक' मा चार वर्षअघि उनले लेखेकी छन्, 'मोलियरको नाटक नेपालीमा अनुवाद गरेपछि त्यसको मञ्चनका लागि तयारी थालियो ।' फ्रान्सेली चलनअनुसार नाटकको आलेख विभिन्न निर्देशकलाई दिएर मञ्चन प्रस्ताव गरियो । हाम्रा अग्रज निर्देशकहरूले अरूले हेरेको आलेखमा काम गर्न मानेनन् । नाचघरले तन्नेरी निर्देशक पोखरेलको परिचय गरायो ।'ह्याम्लेट' को पूर्वाभ्यास हेरेर फिरेपछि कल्पनालाई निर्देशकीय क्षमतामा पत्यार भएन । उनले रोम्नी सिआनलाई भनिन्, 'त्यस्तो ठिटोले पनि के काम गर्न सक्ला ?' जवाफमा उनले भर्खर पढेर फिरेका तन्नेरी निर्देशक प्रयोग गर्न हिचकिचाउँदैनन्, मान्छेलाई उमेर होइन खुबीले योग्य बनाउने बताए ।

नाचघरमा 'स्कापाको दाउपेच' डेढ महिना अपार भीडका साथ चल्यो । त्यही नाटक 'चतुरेको दाउपेच' का रूपमा टेलिशृंखलामा पनि आयो । सरोज खनाललाई कलाकारितामा ल्यायो । खेम शर्मा र वीरेन्द्र हमालजस्ता कलाकारलाई लोकपि्रय बनायो । दुई दशकपछि पनि पोखरेलको सक्रियता उस्तै छ । उनकै निर्देशनमा विराटनगरस्थित सुशीला कोइराला नाटकघरमा यो साता 'चतुरेको दाउपेच' मञ्चन भइरहेको छ । यसपटक राजधानीमा रहेका पुराना र नाम चलेका कलाकार मञ्चमा छैनन् ।तर, नाटकको स्वाद लिन थालेका पूर्वेली दर्शकका लागि युवा कलाकार कृष्णप्रसाद धिताल, विरोज लामिछाने, मिलन नेपाली, दीपा पोखरेल, खेम नेपाली, लक्ष्मणपुण्य लामिछाने, उद्धव सापकोटा, रामकुमार प्याकुरेल, सीता न्यौपाने र सम्झना आचार्यलगायतले अभिनय कौशल प्रस्तुत गरेका छन् । दुई चरणमा गरी १५ दिन प्रदर्शनको लक्ष्य राखिएको नाटकमा भीड भएर दर्शकले मजा मानेका छन् । बाबुको सहमति बेगर छोराहरूले विवाह गरेपछि दुई परिवारबीच वातावरण सहज बनाउन चतुरे नामक पात्रले गरेको चलाखीपूर्ण भूमिका नाटकमा छ । यसपटक युवा कलाकर्मी धिताल चतुरेको भूमिकामा छन् ।

(१२ असोज विहीवारको कान्तिपुर/कला र शैली पृष्ठमा प्रकाशित)